News Continuous Bureau | Mumbai
Chandrayaan – 3: આજે 23 ઓગસ્ટે સાંજે 06.04 કલાકે ચંદ્રયાન-3 ચંદ્ર પર સોફ્ટ લેન્ડિંગ શરૂ કરશે. આ દરમિયાન, 15 મિનિટ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હશે, કારણ કે તે સમયે ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) ના વૈજ્ઞાનિક અવકાશયાનને આદેશ નહીં આપે અને તે જાતે જ સોફ્ટ લેન્ડિંગ (soft landing)કરશે. આટલા દિવસોની મહેનત આ 15 મિનિટ પર જ ટકી છે. વર્ષ 2019માં જ્યારે ચંદ્રયાન-2 નિષ્ફળ થયું ત્યારે તે સમયે ઈસરોના અધ્યક્ષ કે સિવને તેને ખતરનાક સમય ગણાવતા તેને ’15 મિનિટનો આતંક’ ગણાવ્યો હતો.
આ 15 મિનિટ દરમિયાન, ચંદ્રયાન-3નું લેન્ડર વિક્રમ(Lander vikram) ગતિ સાથે આડીથી ઊભી સ્થિતિમાં શિફ્ટ થઈને ચંદ્રની સપાટી પર ઉતરશે. ચંદ્રયાન-2ના લેન્ડિંગ દરમિયાન, લેન્ડર વિક્રમ આડીથી ઊભી સ્થિતિમાં સ્વિચ કરવામાં નિષ્ફળ ગયું. તે સમયે લેન્ડર વિક્રમ ચંદ્રની સપાટીથી માત્ર 7.42 કિમી દૂર હતું અને ‘ફાઇન બ્રેકિંગ ફેઝ’માં પ્રવેશવાનું હતું, પરંતુ તે ક્રેશ થઈ ગયું.
રફ બ્રેકિંગ તબક્કો
લેન્ડર વિક્રમ ચંદ્રયાન-2 દરમિયાન તેની સ્થિતિ બદલવામાં નિષ્ફળતાને કારણે ક્રેશ થયું હતું. આ પ્રક્રિયા આ 15 મિનિટ દરમિયાન જ થાય છે, જેને બ્રેકિંગ ફેઝ કહેવામાં આવે છે. પ્રથમ વિક્રમ 1.68 કિમી પ્રતિ સેકન્ડ એટલે કે 6048 પ્રતિ કલાકની ઝડપે ચંદ્ર તરફ જશે અને પછી ઝડપ ઘટાડીને તે ચંદ્ર તરફ આડો થઈ જશે, જેને રફ બ્રેકિંગ ફેઝ કહેવામાં આવે છે. હવે તે ઊભી સ્થિતિમાં સ્વિચ કરશે, જેને ફાઇન બ્રેકિંગ ફેઝ કહેવામાં આવે છે અને જ્યારે તે ચંદ્રથી 800 મીટરના અંતરે હશે, ત્યારે તે ઝડપ ઘટાડવાનું શરૂ કરશે.
નક્કી કરવામાં આવી ગાણિતિક ગણતરીઓ
ઈસરોના અધ્યક્ષ એસ. સોમનાથે કહ્યું, ‘ચંદ્રયાન-3 સોફ્ટ લેન્ડિંગ સમયે લેન્ડિંગ સાઇટ પર દક્ષિણ અક્ષાંશથી 70 ડિગ્રી પર હશે. 5:47 પર સોફ્ટ લેન્ડિંગની પ્રક્રિયા દરમિયાન, તે 90 ડિગ્રી પર નમશે, પરંતુ તે સમયે તે ઊભી સ્થિતિમાં હોવું આવશ્યક છે. જ્યારે વિક્રમ ઉતરાણ કરતા પહેલા તેની સ્થિતિ આડીથી ઊભીમાં બદલશે, ત્યારે આ તબક્કો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હશે અને આ માટે ગાણિતિક ગણતરીઓ નક્કી કરવામાં આવી છે.
આ સમાચાર પણ વાંચો : WhatsApp features : વોટ્સએપના ટોપ 5 લેટેસ્ટ ફિચર્સ, શું તમે ટ્રાય કર્યા? ના કર્યા હોય તો આજે જ કરી લો, ખૂબ જ છે કામના..
સોફ્ટ લેન્ડિંગ દરમિયાન ચંદ્રયાન-3 આ 4 તબક્કામાંથી પસાર થશે
આ ચાર તબક્કાઓમાંથી પસાર થઈને – રફ બ્રેકિંગ, ફાઈન બ્રેકિંગ, એલ્ટિટ્યુડ હોલ્ડ અને ટર્મિનલ ડિસેન્ટ, ચંદ્રયાન-3 ચંદ્રની સપાટી પર સોફ્ટ લેન્ડિંગ કરશે. 25 કિમીના અંતરે લેન્ડર વિક્રમ 1.68 પ્રતિ કલાકની ઝડપે 690 સેકન્ડમાં અંતર કાપશે. જ્યારે તેની સ્પીડ 358 મીટર પ્રતિ સેકન્ડ હશે, ત્યારે રફ બ્રેકિંગનો તબક્કો સમાપ્ત થઈ જશે. 10 સેકન્ડના ઊંચાઈ પકડના તબક્કા દરમિયાન, લેન્ડરની ઝડપ 336 મીટર પ્રતિ સેકન્ડ રહેશે. હવે લેન્ડર વિક્રમ ફાઇન બ્રેકિંગ તબક્કામાં પ્રવેશ કરશે અને 175 સેકન્ડમાં લેન્ડિંગ સાઇટની ખૂબ જ ટોચ પર પહોંચી જશે અને 1.3 કિમીના અંતરે ફરશે, 12 સેકન્ડના હોવર પછી મોડ્યુલ ચંદ્ર તરફ જશે. 131 સેકન્ડમાં તે લેન્ડિંગ સાઇટથી 150 મીટર ઉપર હશે. તે આ ઊંચાઈ પર 22 સેકન્ડ સુધી રહેશે. આ દરમિયાન લેન્ડર નક્કી કરશે કે ક્યાં લેન્ડ કરવું છે. લેન્ડર પર હાજર સેન્સર અને કેમેરાની મદદથી સોફ્ટવેર લેન્ડિંગ માટે લેન્ડિંગ સ્પોટને અંતિમ સ્વરૂપ આપશે. જો બધું બરાબર રહેશે તો વિક્રમ સોફ્ટ લેન્ડિંગ તરફ આગળ વધશે. આ પછી, એન્જિન બંધ થતાં, લેન્ડર વિક્રમ 73 સેકન્ડમાં નીચે ઉતરવાનું શરૂ કરશે અને જ્યારે 10 સેકન્ડ બાકી રહેશે અને એન્જિન બંધ થશે, ત્યારે લેન્ડર મોડ્યુલ ચંદ્રને સ્પર્શ કરશે. ચંદ્રની સપાટી પર ઉતરવા માટે, લેન્ડરની ઝડપ 2 મીટર પ્રતિ સેકન્ડથી ઓછી હોવી જોઈએ. જો કે, લેન્ડરના પગ 3 મીટર પ્રતિ સેકન્ડની ઝડપને નિયંત્રિત કરી શકે છે.
શું કહે છે ઈસરોના અધ્યક્ષ એસ. સોમનાથ?
લેન્ડર વિક્રમ તેના સાધનોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના 3 m/s (10 km/h)ની ઝડપે ચંદ્રની સપાટી પર ઉતરી શકે છે, પરંતુ શ્રેષ્ઠ ગતિ 2 m/s (7.2 km/h) હોવી જોઈએ. લેન્ડર વિક્રમ 12 ડિગ્રી નમેલું હોય તો પણ સુરક્ષિત રીતે ચંદ્ર પર ઉતરી શકે છે. એસ. સોમનાથે કહ્યું કે જો કોઈ વ્યક્તિ આ ઝડપે પડી જાય તો તેના તમામ હાડકાં તૂટી શકે છે, પરંતુ અમને ખાતરી છે કે ચંદ્રયાનના ભાગોને નુકસાન નહીં થાય. તેમણે કહ્યું કે ખૂબ જ ઓછી સ્પીડ માટે ઘણા ઇંધણની જરૂર છે. ઉપરાંત, 1 મીટર પ્રતિ સેકન્ડના વેગની જરૂર પડશે. જો કે, વિક્રમ 3 મીટર પ્રતિ સેકન્ડના વેગને પણ હેન્ડલ કરી શકે છે. એકવાર લેન્ડર ચંદ્ર પર ઉતરશે, રોવર પ્રજ્ઞાન ચંદ્રની સપાટી પર ઉતરશે અને અભ્યાસ શરૂ કરશે.
