News Continuous Bureau | Mumbai
Chenab Water Strategy પહલગામ આતંકી હુમલા બાદ ભારતે સિંધુ જળ સંધિ (Indus Waters Treaty)ને ‘ઇન એબેયન્સ (In Abeyance)’ એટલે કે સ્થગિત રાખવાનો નિર્ણય લીધો છે. ત્યારથી ચિનાબ નદી પર આવેલા બગલિહાર, સલાલ અને દુલહસ્તી હાઇડ્રો પ્રોજેક્ટ્સ (Hydro Projects)ને લઈને ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે જળ કૂટનીતિ (Water Diplomacy) વધુ ચર્ચામાં આવી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારત પાસે આખી નદી રોકવાની ક્ષમતા નથી, પરંતુ પાણીના પ્રવાહ (Water Flow)ના સંચાલનમાં તેની વ્યૂહાત્મક ક્ષમતા વધી રહી છે.
Chenab Water Strategy – સિંધુ જળ સંધિ બાદ ચિનાબ નદી કેમ બની સૌથી મહત્વપૂર્ણ?
1960માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલી સિંધુ જળ સંધિ (Indus Waters Treaty) હેઠળ રાવી, બિયાસ અને સતલજ નદીઓ ભારતને જ્યારે સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબના મોટા ભાગના પાણીનો ઉપયોગ પાકિસ્તાનને ફાળવવામાં આવ્યો હતો. જોકે સંધિ મુજબ ભારતને પશ્ચિમની નદીઓ પર રન-ઓફ-ધ-રિવર (Run-of-the-River) પ્રકારના હાઇડ્રો ઇલેક્ટ્રિક (Hydroelectric) પ્રોજેક્ટ બનાવવાનો અધિકાર મળ્યો હતો. પહલગામ આતંકી હુમલા બાદ ભારતે સંધિને સ્થગિત કરતાં જળ વ્યવસ્થાપન (Water Management)ને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે જોડ્યું છે. પરિણામે ચિનાબ પર આવેલા બગલિહાર, સલાલ અને દુલહસ્તી પ્રોજેક્ટ્સ વ્યૂહાત્મક રીતે વધુ મહત્વપૂર્ણ બન્યા છે.
Chenab Water Strategy – બગલિહાર, સલાલ અને દુલહસ્તી પ્રોજેક્ટનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ શું?
રામબન જિલ્લામાં આવેલો 900 મેગાવોટનો બગલિહાર ડેમ (Baglihar Dam) ફ્લશિંગ ગેટ્સ (Flushing Gates) દ્વારા પાણી અને ગાદ (Sediment)નું નિયંત્રિત સંચાલન કરી શકે છે. રિયાસીનો 690 મેગાવોટનો સલાલ ડેમ (Salal Dam) અને કિશ્તવાડનો 390 મેગાવોટનો દુલહસ્તી પ્રોજેક્ટ (Dulhasti Project) પણ ચિનાબના ઉપરવાસમાં આવેલા હોવાથી પાણી છોડવાની સમયસૂચિ (Timing) પર ભારતનું નિયંત્રણ વધે છે. દુલહસ્તી સ્ટેજ-II (Stage-II)ના વિકાસ બાદ પાણીના સંચાલન અને વીજ ઉત્પાદન (Power Generation) બંનેમાં વધારો થવાની શક્યતા છે. જોકે નિષ્ણાતો સ્પષ્ટ કરે છે કે આ પ્રોજેક્ટ્સ આખી નદીનો પ્રવાહ લાંબા સમય સુધી અટકાવી શકતા નથી.
Chenab Water Strategy – ડેટા શેરિંગ બંધ થતાં પાકિસ્તાનની ચિંતા કેમ વધી?
સિંધુ જળ સંધિ (Indus Waters Treaty) હેઠળ ભારત પાકિસ્તાન સાથે હાઇડ્રોલોજિકલ ડેટા (Hydrological Data), વરસાદ, પૂર અને પાણીના પ્રવાહ સંબંધિત માહિતી નિયમિત રીતે શેર કરતું હતું. સંધિ સ્થગિત થયા બાદ ભારતે આ માહિતી આપવાનું બંધ કર્યું છે. જેના કારણે પાકિસ્તાનને ડેમના સંચાલન, પાણી છોડવાની સમયસૂચિ અથવા પૂર જેવી પરિસ્થિતિનો અગાઉથી અંદાજ લગાવવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે. કૃષિ આધારિત વિસ્તારો માટે આ સ્થિતિ પડકારરૂપ બની શકે છે.
Chenab Water Strategy – ભારત પાસે કેટલી છે જળ નિયંત્રણની વાસ્તવિક ક્ષમતા?
ચિનાબ જેવી વિશાળ નદીનું સમગ્ર પાણી લાંબા સમય સુધી રોકવું હાલની પરિસ્થિતિમાં ભારત માટે વ્યવહારિક રીતે શક્ય નથી. મોટાભાગના પ્રોજેક્ટ્સ રન-ઓફ-ધ-રિવર (Run-of-the-River) પ્રકારના હોવાથી તેમાં મર્યાદિત જળ સંગ્રહ (Storage)ની જ વ્યવસ્થા છે. જોકે ભારત પાણી છોડવાની સમયસૂચિ (Flow Timing), ગાદની સફાઈ (Sediment Flushing) અને વીજ ઉત્પાદનના સંચાલન દ્વારા પાણીના પ્રવાહ પર અસરકારક નિયંત્રણ રાખી શકે છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ વ્યૂહાત્મક ક્ષમતા ભારતને જળ વ્યવસ્થાપન (Water Management)માં મહત્વની વધારાની શક્તિ આપે છે.
Chenab Water Strategy – ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે હવે જળ કૂટનીતિ કેટલી મહત્વની બનશે?
ભારત દ્વારા સિંધુ જળ સંધિ (Indus Waters Treaty)ને સ્થગિત કર્યા બાદ બંને દેશો વચ્ચે જળ કૂટનીતિ (Water Diplomacy) એક મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક મુદ્દો બની ગઈ છે. ભારત જમ્મુ-કાશ્મીરમાં નવી હાઇડ્રોપાવર (Hydropower) યોજનાઓ, ટનલ્સ (Tunnels) અને પાણીના માળખાકીય વિકાસ (Infrastructure Development)ને ઝડપી બનાવી રહ્યું છે જેથી પોતાના હિસ્સાના પાણીનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ કરી શકાય. બીજી તરફ પાકિસ્તાન આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર આ મુદ્દો ઉઠાવી રહ્યું છે, જ્યારે ભારતનું કહેવું છે કે આતંકવાદ અને સામાન્ય સહયોગ એકસાથે ચાલી શકતા નથી. આગામી વર્ષોમાં સરહદી સુરક્ષા, જળ સંસાધનો (Water Resources) અને જળ કૂટનીતિ બંને દેશોના સંબંધોમાં સૌથી મહત્વના મુદ્દાઓમાંથી એક બની શકે છે.
👉 આ સમાચાર વાચો:
RBI Warning AI સ્ટોક્સમાં તેજી પાછળ છુપાયેલું જોખમ, RBI એ આપી મોટી ચેતવણી
