News Continuous Bureau | Mumbai
Right To Protest Rule In India Constitution કૌકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) ના પ્રદર્શનકારીઓ દ્વારા જંતરમંતરથી સંસદ તરફ કરવામાં આવેલી કૂચ અને દિલ્હીમાં સર્જાયેલા વિરોધ પ્રદર્શન વચ્ચે દેશમાં ‘શાંતિપૂર્ણ આંદોલન કરવાનો અધિકાર’ (Right to Protest) ફરી એકવાર ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. લોકશાહીમાં નાગરિકોને પોતાની માંગણીઓ કે વિરોધ વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર બંધારણ દ્વારા આપવામાં આવ્યો છે. પરંતુ, શું આ અધિકાર અનંત છે કે તેના પર સરકાર અને પોલીસ ચોક્કસ મર્યાદાઓ લાદી શકે છે? આવો જાણીએ ભારતીય બંધારણ અને સુપ્રિમ કોર્ટના નિયમો આ અંગે શું કહે છે.
Right To Protest Rule In India Constitution – બંધારણનો અનુચ્છેદ 19 અને આંદોલન કરવાની સ્વતંત્રતા
ભારતીય બંધારણમાં ‘વિરોધ કરવાનો અધિકાર’ એવો અલગથી શબ્દ પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ તે મૂળભૂત અધિકારો (Fundamental Rights) માંથી જ ફલિત થાય છે. અનુચ્છેદ 19(1)(a) નાગરિકોને વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા (Freedom of Speech and Expression) આપે છે, જ્યારે અનુચ્છેદ 19(1)(b) વિના હથિયારે શાંતિપૂર્ણ રીતે એકઠા થવાનો (Peaceful Assembly) અધિકાર પૂરો પાડે છે. આ બંને અધિકારો મળીને નાગરિકોને સરકાર સામે પોતાનો અવાજ ઉઠાવવાની કાનૂની મંજૂરી આપે છે.
Right To Protest Rule In India Constitution – વિરોધ પ્રદર્શન માટે ‘વાજબી મર્યાદાઓ’ (Reasonable Restrictions)
બંધારણ નાગરિકોને આંદોલનનો અધિકાર આપે છે, પરંતુ આ અધિકાર અમર્યાદિત નથી. અનુચ્છેદ 19(2) અને 19(3) હેઠળ સરકાર અને કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ દેશની સાર્વભૌમત્વ, અખંડિતતા, રાજ્યની સુરક્ષા, જાહેર વ્યવસ્થા (Public Order) અને નૈતિકતાને ધ્યાનમાં રાખીને વાજબી મર્યાદાઓ લાદી શકે છે. જો કોઈ આંદોલનમાં હિંસા થાય, જાહેર સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવે કે રસ્તાઓ અનિશ્ચિતકાળ માટે બ્લોક કરવામાં આવે, તો પોલીસ પ્રશાસન BNSS ની કલમ 163 (અગાઉની CrPC 144) હેઠળ તેને ગેરકાયદેસર મંડળી જાહેર કરી શકે છે.
Right To Protest Rule In India Constitution – પૂર્વ મંજૂરી અને સુપ્રિમ કોર્ટના મહત્વપૂર્ણ ચુકાદા
સર્વોચ્ચ અદાલતે (Supreme Court) રામલીલા મેદાન અને શાહીન બાગ કેસમાં મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું હતું કે, ‘શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શન કરવાનો અધિકાર બંધારણીય છે, પરંતુ તેનાથી અન્ય સામાન્ય નાગરિકોના આવાગમનના અધિકારનું હનન થવું જોઈએ નહીં.’ દિલ્હી જેવા વિસ્તારમાં સંસદ કે સુરક્ષિત ઝોન તરફ માર્ચ કરવા માટે સ્થાનિક પોલીસ પાસેથી નો-ઓબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ (NOC) અને પૂર્વ પરવાનગી લેવી ફરજિયાત છે. જંતર-મંતર જેવા નિયુક્ત સ્થળોએ પણ નિયમોનું પાલન કરવું આવશ્યક રહે છે.
