News Continuous Bureau | Mumbai
“હા, અમારા પગલાંની એક કિંમત ચૂકવવી પડી છે. પરંતુ આપણે તેની ચિંતા ન કરવી જોઈએ. ભારત પાસે સંસાધનો અને આંતરિક શક્તિનો અખૂટ ભંડાર છે,” ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીએ પોખરણ-II પરમાણુ પરીક્ષણના થોડા મહિનાઓ પહેલા એક મેગેઝિનને કહ્યું હતું. તે 1998નો સમય હતો અને ભારત અમેરિકાના પ્રતિબંધોનો સામનો કરી રહ્યું હતું, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે પરમાણુ પરીક્ષણ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ હતું. મે મહિનામાં, “બુદ્ધ ફરી હસ્યા” (Buddha Smiled Again) પછી તરત જ પ્રતિબંધો લાગુ કરવામાં આવ્યા હતા. ભારતે માત્ર અમેરિકન પ્રતિબંધોનો સામનો જ નહોતો કર્યો, પરંતુ તે પછીના વર્ષોમાં આર્થિક વૃદ્ધિ નો સાક્ષી બન્યો.
1998માં અમેરિકાએ કેમ લગાવ્યા હતા પ્રતિબંધો?
1998માં, જ્યારે વાજપેયી વડાપ્રધાન હતા, ત્યારે અમેરિકાએ ભારતીય સહાયમાં કાપ, આંતરરાષ્ટ્રીય લોન પર વિરોધ અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર પર પ્રતિબંધ સહિતના સૌથી કડક પ્રતિબંધો લાદ્યા હતા. આ પ્રતિબંધો સૌથી કઠોર માનવામાં આવે છે, કારણ કે અમેરિકા ભારતીય પરમાણુ શક્તિને રોકવા માટે મક્કમ હતું. આ પગલાંનું એક કારણ શીત યુદ્ધના સમયગાળાથી ભારત પ્રત્યેનો સંશય હતો, કારણ કે ભારતના સોવિયેત યુનિયન સાથે ગાઢ સંબંધો હતા. 1974માં લાદવામાં આવેલું પરમાણુ સહયોગનું સસ્પેન્શન 2008ના ઐતિહાસિક ભારત-અમેરિકા પરમાણુ કરાર સુધી ચાલુ રહ્યું હતું.
આ સમાચાર પણ વાંચો : Valentina Gomez: રિપબ્લિકન ઉમેદવાર વેલેન્ટિના ગોમેઝ ના વિડીયો એ સોશિયલ મીડિયા પર મચાવ્યો હંગામો, ઇસ્લામ ને લઈને કહી આવી વાત
પ્રતિબંધોની ભારત પર શું અસર થઈ?
અમેરિકન પ્રતિબંધોમાં માનવતાવાદી અને ખાદ્ય સહાય સિવાયની તમામ વિદેશી સહાય સમાપ્ત કરવાનો સમાવેશ થતો હતો. આનાથી લગભગ 21 મિલિયન ડોલરની આર્થિક વિકાસ સહાય અને 6 મિલિયન ડોલરના પર્યાવરણીય કાર્યક્રમો અટક્યા હતા. અમેરિકાએ વર્લ્ડ બેંક અને IMF જેવી વૈશ્વિક સંસ્થાઓ પાસેથી લોનનો વિરોધ પણ કર્યો, જેના કારણે ભારતના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ માટે 3-4 બિલિયન ડોલરનું ભંડોળ અટક્યું. આ ઉપરાંત, પ્રતિબંધોએ સંરક્ષણ ઉપકરણો, સેવાઓ અને વિદેશી લશ્કરી ભંડોળના વેચાણને સ્થગિત કર્યું. આ પ્રતિબંધોએ ટૂંકા ગાળા માટે આર્થિક અને રાજદ્વારી પડકારો ઊભા કર્યા, પરંતુ તેમની લાંબા ગાળાની અસર મર્યાદિત હતી.
ભારતે કેવી રીતે પ્રતિબંધોનો સામનો કર્યો?
ભારતની પુનઃપ્રાપ્તિ સ્થાનિક સુધારાઓ, રાજદ્વારી સંબંધો અને પ્રતિબંધોને ધીમે ધીમે હટાવવાને કારણે થઈ. હકીકતમાં, પ્રતિબંધોએ ભારતને આત્મનિર્ભરતા અને મજબૂત વૈશ્વિક સંબંધો માટે પ્રોત્સાહિત કર્યું. 1990ના દાયકા સુધીમાં, ભારતે સંશોધન અને વિકાસ માટે મજબૂત પાયો નાખ્યો હતો. આર્થિક ઉદારીકરણને કારણે વિદેશી સીધા રોકાણ (FDI) માં વધારો થયો, જે 2000 સુધીમાં 10 બિલિયન ડોલર સુધી પહોંચી ગયો. ભારતે પોતાની આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડી અને સ્વદેશી પરમાણુ અને સંરક્ષણ ટેકનોલોજીને પ્રોત્સાહન આપ્યું. આ પ્રતિબંધોને કારણે ભારતે તેના વેપાર ભાગીદારોને વૈવિધ્યીકરણ કરવા પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. 1990ના દાયકાના મધ્યમાં GDP વૃદ્ધિ સરેરાશ 6.5% હતો અને પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા ત્યારે તે 5.8% પર સ્થિર હતો. 2003 સુધીમાં, એટલે કે પ્રતિબંધોના માત્ર 5 વર્ષ પછી, ભારતનો GDP વાર્ષિક 7.8%ના દરે વધી રહ્યો હતો.
