News Continuous Bureau | Mumbai
Kalka Devi Temple પરોઢ થવાની તૈયારી છે, રાત પોતાનો બધો અંધકાર સમેટીને વીતી ગઈ છે, એટલે આ સમયે ન તો પૂરતો પ્રકાશ છે કે ન તો સંપૂર્ણ અંધકાર. અંધારા-અજવાળાના આ સંમિશ્રિત સમયમાં જ્યારે રસ્તાઓ પર નજર જાય છે, ત્યારે કેટલાક દીવાઓ હલતા-ડોલતા, ટમટમતા, પવનના જોરથી બુઝાતા અને ફરી સ્થિર થઈને એક લયમાં સળગતા દેખાય છે. આ દીવાઓ સાથે એક આખો સમૂહ પણ દેખાય છે, જે થાકેલો લાગે છે. તેમની ચાલમાં થાક સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યો છે, છતાં તેઓ વચ્ચે-વચ્ચે જોરથી બોલી પડે છે, ‘કાલિકા માતાની… જય’, ‘દુર્ગા માતાની… જય’, ‘જય ભવાની…’, અને આ જ રીતે જયકારા લગાવતા આ લોકો પોતપોતાના ઘર તરફ આગળ વધી રહ્યા છે.
આ સમૂહ આસ્થાનો, ભાવનાનો અને શુદ્ધ ભક્તિનો છે, જે ઝડપથી ફેલાઈ રહેલી ડીજે સંસ્કૃતિથી અલગ છે. આ શાંત લોકોનો સમૂહ ખરેખર શ્રદ્ધાળુ હોવાનો ધર્મ નિભાવી રહ્યો છે અને ચૂપચાપ પોતાનું વ્રત અને સંકલ્પ લઈને રસ્તાની એક તરફ ચાલી રહ્યો છે. તેમનો સંકલ્પ એક જ છે: આ ટમટમતા દીવાઓને આ જ રીતે સળગતા ઘરે લઈ જવા, જ્યાં તેમાંથી એક અખંડ જ્યોતિ પ્રગટાવવામાં આવશે અને તે પૂરા નવ દિવસ સુધી સળગતી રહેશે. આ રીતે અહીં નવરાત્રિનું પૂજન થશે.
દિલ્હી-એનસીઆરની ખાસ પરંપરા
આ દિલ્હી-એનસીઆરની એક ખાસ પરંપરા છે, જેમાં શ્રદ્ધાળુઓ બે દિવસ પહેલાં જ એક સમૂહના રૂપમાં પગપાળા યાત્રા કરીને નીકળે છે. આ યાત્રા રાજધાની દિલ્હીના કાલકાજી મંદિર સુધીની હોય છે. આ માટે શ્રદ્ધાળુઓ અમાસના દિવસે જ મંદિરના પ્રાંગણમાં ભેગા થવા લાગે છે. કાલકા મંદિરમાં નવરાત્રિની સવારે જ્યારે ચાર વાગ્યે બ્રહ્મ મુહૂર્તમાં મંગળા આરતી થાય છે અને અખંડ જ્યોતિ પ્રગટે છે, ત્યારે શ્રદ્ધાળુઓ આ અખંડ જ્યોતિમાંથી પોતાની જ્યોત પ્રગટાવે છે અને તેને લઈને પગપાળા જ પોતાના ઘરે જાય છે. અહીં આ જ જ્યોતથી ઘરોમાં નવરાત્રિ પૂજનની અખંડ જ્યોતિ પ્રગટાવવામાં આવે છે અને કળશ સ્થાપના કરીને નવ દિવસ સુધી દેવીની પૂજા કરવામાં આવે છે.
#WATCH | Delhi | Devotees visit the Kalkaji Temple as the nine-day-long festival of Shardiya Navratri begins today. pic.twitter.com/uRRk2WlM8T
— ANI (@ANI) September 22, 2025
મંદિરથી જ્યોત લાવીને અખંડ જ્યોતિ પ્રગટાવવાની પરંપરા
આ પરંપરા માત્ર દિલ્હી-એનસીઆરની છે, એવું નથી, કારણ કે ઘણા સ્થળોએ મંદિરથી જ્યોત લાવીને ઘરમાં અખંડ જ્યોતિ પ્રગટાવવાની પરંપરા રહી છે. સહારનપુરમાં પણ શાકંભરી શક્તિપીઠથી જ્યોત લાવીને અખંડ જ્યોતિ પ્રગટાવવામાં આવે છે. તેવી જ રીતે હિમાચલના ચિંતપૂર્ણી ધામથી પણ લોકો નવરાત્રિમાં જ્યોત લઈને આવે છે. જ્વાલાજીથી પણ જ્યોત લાવવામાં આવે છે. દિલ્હીમાં જ ઝંડેવાલન દેવી મંદિર અને છતરપુર સ્થિત કાત્યાયની મંદિરથી પણ જ્યોત લાવીને પોતાના ઘરોમાં અખંડ જ્યોતિ પ્રગટાવવાની પરંપરા છે, પરંતુ સૌથી પ્રાચીન પરંપરા કાલકા દેવી મંદિરની છે, કારણ કે આ મંદિરની માન્યતા મહાભારતકાળની છે અને તે પાંડવો સાથે જોડાયેલી છે. આ મંદિરનો વર્તમાન ઇતિહાસ 3000 વર્ષ સુધી જૂનો ગણાવવામાં આવે છે. સત્તરમી સદીમાં તેના પુનરુદ્ધારનો ઉલ્લેખ મંદિરના પ્રાંગણમાંથી જ મળે છે અને તેનાથી પણ પહેલા એક મઠી મંદિરના રૂપમાં અહીંની માન્યતા વિશે માહિતી મળે છે, જ્યાં સ્થાનિક લોકો જણાવે છે કે ગાઢ જંગલોની વચ્ચે, અરવલ્લીની ગોદમાં પહાડીની ઊંચાઈ પર એક દેવી સ્થાનની હાજરી હતી.
આ સમાચાર પણ વાંચો : Supriya Shrinet: પાકિસ્તાની ખેલાડીએ બેટથી ચલાવી AK-47 તો ભડક્યા કોંગ્રેસના પ્રવક્તા સુપ્રિયા શ્રીનેત, PM મોદીને કર્યા આવા સવાલ
મંદિરનો પ્રાચીન ઇતિહાસ
મંદિરના વર્તમાન ભવનના સૌથી જૂના ભાગ 1764 ઈસવીસન પહેલાના નથી માનવામાં આવતા, જે મરાઠાઓ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યા હતા. વર્ષ 1816માં અકબર બીજાના પેશકાર મિર્ઝા રાજા કિદાર નાથે તેમાં વધુ વિસ્તાર કર્યો અને મંદિરની આસપાસના વિસ્તારને પણ ઘેરીને એક મોટો પરિસર બનાવ્યો. વીસમી સદીના છેલ્લા વર્ષોમાં દિલ્હીના હિંદુ વેપારીઓ, બેંકરો અને ધનાઢ્ય લોકોએ મંદિરની આસપાસ મોટી સંખ્યામાં ધર્મશાળાઓ બનાવી અને આ રીતે મંદિરની પ્રસિદ્ધિ વધતી ગઈ.
પાંડવોએ કરી હતી દેવી કાલિકાની પૂજા
મંદિરને મહાભારતકાળનું માનવા પાછળનું એક કારણ એ પણ છે કે આ કથામાં ઉલ્લેખ છે કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે યુદ્ધ પહેલા પાંડવોને દેવીની આરાધના કરવા માટે કહ્યું હતું. મહાભારતમાં નોંધાયેલું છે કે અર્જુને પોતે સ્ત્રોત રચીને દેવીની આરાધના કરી હતી અને આ પ્રભાવથી દેવી ભયંકર કાલિકા અવતારમાં પ્રગટ થઈને આવ્યા હતા. તેમણે અર્જુનને વિજયના આશીર્વાદ પણ આપ્યા હતા. યુધિષ્ઠિરે પણ દ્રૌપદી સાથે દેવીની પૂજા કરી હતી. પાંડવોએ વિજય પછી દેવીનો આભાર વ્યક્ત કરવા માટે આરાધના કરી હતી અને તેમને મનોકામના પૂર્ણ કરનાર ગણાવ્યા હતા. એટલા માટે દેવીના પીઠને જયંતિ પીઠ (વિજય આપનારું સ્થાન) અને મનોકામના સિદ્ધ પીઠ કહેવામાં આવે છે.
સૂર્યકુટ્ટા પીઠ અને જયંતિ પીઠ કહેવાય છે મંદિર
ગાઢ જંગલની વચ્ચે પર્વત શિખર પર સૂર્યના કિરણોથી અભિષેક થવાને કારણે દેવીનું નિવાસસ્થાન સૂર્યકુટ્ટા પીઠ પણ કહેવાતું હતું, એટલે દેવીને સૂર્યકુટ્ટા વાસિની કહે છે. દેવી અહીં શિલારૂપમાં બિરાજમાન છે, જે સ્વયંભૂ છે. દર્શન દરમિયાન તેમનો ભવ્ય શૃંગાર જોઈ શકાય છે, જેમાં દેવીના ભવ્ય નેત્ર દેખાય છે. ચૈત્ર નવરાત્રિ અને શરદ નવરાત્રિ મંદિર પરિસરમાં મનાવવામાં આવતો એક મોટો ઉત્સવ છે, જ્યારે દેવીને દૂધથી અભિષેક કરાવવામાં આવે છે.આ ઉપરાંત, આ સ્થાન લોક આસ્થાનું પ્રતીક પણ છે, જ્યાં બાળકોના મુંડન સંસ્કાર કરાવવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે આમ કરવાથી બાળકોનું જીવન સફળ થાય છે અને રોગ, નજર, ઉપરી હવા વગેરેથી તેમનું રક્ષણ થાય છે. મંદિર પ્રાંગણની ભભૂતિથી બાળકોના માથા પર તિલક કરવામાં આવે છે, જેને માતાના પ્રત્યક્ષ આશીર્વાદ માનવામાં આવે છે. નવરાત્રિના પહેલા દિવસે સવારે જ દેવીના મંદિરમાં શ્રદ્ધાળુઓની ભારે ભીડ ઉમટે છે, જ્યાંથી લોકો આરતી દર્શન કરી જ્યોત લઈને જાય છે અને પોતાના ઘરોમાં અખંડ જ્યોતિ પ્રગટાવે છે.
