News Continuous Bureau | Mumbai
1965ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધે દેશના સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં એક પરિવર્તનકારી ક્ષણ તરીકે કામ કર્યું. આ યુદ્ધથી ભારતની સંરક્ષણ નીતિ પર દૂરગામી અસરો થઈ. તે સમયે ભારતીય સેના સોવિયેત T-55 ટેન્ક અને MiG ફાઇટર્સ જેવા વિદેશી હથિયારોનો ઉપયોગ કરતી હતી, જ્યારે પાકિસ્તાન અમેરિકન પેટન્સ અને સેબર્સનો ઉપયોગ કરતું હતું. આ યુદ્ધે વિદેશી હથિયારો પર ભારે નિર્ભરતાના જોખમોને ઉજાગર કર્યા, જેના પરિણામે ભારતે આત્મનિર્ભરતા અને સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં સ્વદેશીકરણ પર ભાર મૂક્યો.
સંરક્ષણ ક્ષેત્રે વિદેશી નિર્ભરતા અને સ્વદેશીકરણ
1965ના યુદ્ધમાં બંને દેશોએ વિદેશી હથિયારોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. યુદ્ધ પછી, ભારતે વિદેશી હથિયારો પરની નિર્ભરતા ઓછી કરવા માટે સ્થાનિક સંશોધન અને વિકાસ (R&D) તેમજ સંરક્ષણ ઉત્પાદનને વેગ આપ્યો. આ પગલાથી ભારતીય સેનાના આધુનિકીકરણ અને દેશની વ્યૂહાત્મક ક્ષમતાને વધારવામાં મદદ મળી. આ યુદ્ધ ખરેખર ભારતની સંરક્ષણ યાત્રામાં એક વળાંકરૂપ સાબિત થયું.
આ સમાચાર પણ વાંચો : India-US Relations: અમેરિકાના નાણા સચિવે ભારતના વૈશ્વિક રોલ પર ઉઠાવ્યા સવાલ, પણ ભારત સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ પર અડગ
યુદ્ધવિરામ અને ભારતનો વિજય
23 સપ્ટેમ્બરના રોજ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા યુદ્ધવિરામ લાગુ કરવામાં આવ્યા બાદ પાકિસ્તાને વિજયનો દાવો કર્યો હતો, પરંતુ વાસ્તવિકતા અલગ હતી. યુદ્ધના અંતે ભારત પાસે સ્પષ્ટ સરસાઈ હતી. ભારતે 1920 ચોરસ કિલોમીટરથી વધુનો પાકિસ્તાની વિસ્તાર કબજે કર્યો હતો. ભારતીય સેનાએ 400 થી વધુ ટેન્ક અને 70 થી વધુ વિમાનોનો નાશ કર્યો હતો અથવા તેમને કબજે કર્યા હતા. આ ઉપરાંત, ભારતીય સેનાએ પાકિસ્તાનની કાશ્મીરને કબજે કરવાની યોજનાને નિષ્ફળ બનાવી હતી.
તાશ્કંદ કરાર અને તેની અસરો
જાન્યુઆરી 1966માં, સોવિયેત સંઘની મધ્યસ્થીથી શાંતિ સમજૂતી થઈ. તત્કાલિન વડાપ્રધાન લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી અને પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ અયૂબ ખાન વચ્ચે તાશ્કંદ ઘોષણાપત્ર પર હસ્તાક્ષર થયા. બંને પક્ષો યુદ્ધ પહેલાની સ્થિતિ પર પાછા ફરવા અને એકબીજાના આંતરિક મામલામાં દખલગીરી ન કરવા માટે સહમત થયા. આ યુદ્ધના પરિણામો પણ લાંબાગાળાના હતા. ભારતે તેની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાને મજબૂત બનાવી, જ્યારે પાકિસ્તાનમાં સૈન્યનો રાજકીય પ્રભાવ વધુ વધ્યો. આ યુદ્ધના દાયકાઓ પછી પણ કાશ્મીર સંઘર્ષ વધુ તીવ્ર બન્યો.
