News Continuous Bureau | Mumbai
Indian Railways। ભારતીય રેલવે વિશ્વનું ચોથા નંબરનું સૌથી મોટું રેલ નેટવર્ક છે, જેમાં દરરોજ કરોડો મુસાફરો મુસાફરી કરે છે. રેલવે સ્ટેશનો પર મુસાફરોને મુકવા આવતા સંબંધીઓ માટે પ્લેટફોર્મ ટિકિટ લેવી ફરજિયાત હોય છે. તમે પણ ક્યારેય રેલવે સ્ટેશનની પ્લેટફોર્મ ટિકિટ ખરીદી હશે, તો ચોક્કસ જોયું હશે કે જૂની ટિકિટોની બંને કિનારીઓ પર એક સીધી લાઈનમાં નાનાનાના ગોળ કાણાં (છેદ) બનેલા હોય છે. ઘણા લોકો તેને સામાન્ય ડિઝાઇન અથવા ટિકિટ ફાડવા માટેની જગ્યા સમજે છે, પરંતુ તેની પાછળ એક અત્યંત મહત્વનું ટેકનિકલ અને વ્યવહારુ કારણ છુપાયેલું છે. આજે અમે તમને રેલવેના આ રસપ્રદ ઈતિહાસ વિશે વિગતવાર જણાવવાના છીએ.
ટિકિટ પરના કાણાંને ‘સ્પ્રોકેટ હોલ્સ’ કહેવાય છે
રેલવેના સત્તાવાર અહેવાલો અને ઈતિહાસ મુજબ, પ્લેટફોર્મ ટિકિટમાં બનેલા આ નાના કાણાંને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં ‘સ્પ્રોકેટ હોલ્સ’ (Sprocket Holes) કહેવામાં આવે છે. આ હોલ્સ સીધા ‘ડોટ-મેટ્રિક્સ પ્રિન્ટર’ (Dot-Matrix Printer) ની જૂની ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલા છે. વર્ષ ૧૯૮૦-૯૦ ના દાયકાથી લઈને ૨૦૦૦ ના પ્રારંભિક વર્ષો સુધી ભારતીય રેલવેમાં ટિકિટના પ્રિન્ટિંગ માટે માત્ર ડોટ-મેટ્રિક્સ પ્રિન્ટરનો જ વ્યાપક ઉપયોગ થતો હતો. આ પ્રિન્ટર્સ આજના સમયના આધુનિક થર્મલ કે લેઝર પ્રિન્ટર જેવા નહોતા. તેમાં સાદા અલગ-અલગ કાગળો નહીં, પરંતુ ‘કંટીન્યુઅસ ફીડ પેપર’ (એક લાંબી સળંગ કાગળની પટ્ટી) નો ઉપયોગ થતો હતો. આ લાંબા કાગળને પ્રિન્ટરની અંદર સરકાવવા માટે આ કાણાં બહુ મહત્વના હતા.
કાગળ લપસી ન જાય અને પ્રિન્ટિંગ સીધું થાય તે માટે દાંતવાળા વ્હીલ્સ આ કાણાંમાં ફસાતા હતા
પ્રિન્ટિંગ ટેકનોલોજીના નિયમ મુજબ, કાગળની આ લાંબી પટ્ટીના બંને કિનારો પર સરખા અંતરે કાણાં બનાવવામાં આવતા હતા. પ્રિન્ટરની અંદર આવેલા ખાસ દાંતવાળા પૈડાં આ કાણાંની અંદર બરાબર ફસાઈને કાગળને એકદમ સચોટ, સીધો અને સમાન ગતિથી આગળ વધારતા હતા. જો ટિકિટના કાગળ પર આ કાણાં ન હોત, તો પ્રિન્ટિંગ દરમિયાન કાગળ અંદર લપસી (Slip) જાત, જેના કારણે ટિકિટ પર છપાતી વિગતો જેવી કે સ્ટેશનનું નામ, ટ્રેન નંબર, ભાડું, તારીખ અને સમય બધું આડુંઅવળું અથવા ખોટી જગ્યાએ છપાઈ જાત. વ્યસ્ત રેલવે સ્ટેશનો પર જ્યાં રોજની હજારો ટિકિટો છપાતી હતી, ત્યાં આ સિસ્ટમ સ્પીડ અને એક્યુરેસી (ચોકસાઈ) બંને જાળવી રાખતી હતી. પ્રિન્ટિંગ થયા પછી આ કાણાં વાળી પટ્ટીને ફાડીને અલગ કરી દેવાતી, જેથી ટિકિટની કિનારીઓ થોડી ખરબચડી દેખાતી હતી.
૧૯૮૬ માં શરૂ થઈ હતી કમ્પ્યુટરાઈઝ્ડ સિસ્ટમ
ભારતીય રેલવેમાં આશરે વર્ષ ૧૯૮૬ ની આસપાસ કમ્પ્યુટરાઈઝ્ડ રિઝર્વેશન સિસ્ટમ (Computerized Reservation) શરૂ થઈ ત્યારથી આ પેપર ટેકનિક અપનાવવામાં આવી હતી. આ ખાસ પેપર પેટર્ન બજારમાં સરળતાથી ઉપલબ્ધ ન હોવાના કારણે તે જમાનામાં રેલવેની નકલી ટિકિટો બનાવવી પણ અશક્ય હતી. જો કે, સમયની સાથે ટેકનોલોજી બદલાઈ અને રેલવે સ્ટેશનો પર ઓટોમેટિક ટિકિટ વેન્ડિંગ મશીન (ATVM), થર્મલ પ્રિન્ટર્સ અને આઈઆરસીટીસી (IRCTC) કે યુટીએસ (UTS App) જેવી ડિજિટલ એપ્સ આવી ગઈ. આ ડિજિટલ ક્રાંતિના કારણે હવે રેલવેમાં સળંગ કાગળની જરૂરિયાત પૂરી થઈ ગઈ છે. હવે પ્લેટફોર્મ ટિકિટ પણ સામાન્ય કાગળ અથવા ડિજિટલ ક્યુઆર કોડ (QR Code) ના ફોર્મમાં મળે છે, જેની વેલિડિટી (માન્યતા) સામાન્ય રીતે ૨ કલાકની હોય છે. આજે આ કાણાં વાળી જૂની ટિકિટો માત્ર એક સ્મરણિકા (નોસ્ટાલ્જીયા) બનીને રહી ગઈ છે.
👉 આ સમાચાર વાચો:
Lebanon Ceasefire। યુદ્ધ રોકવાના પ્રયાસો નિષ્ફળ! હિઝબુલ્લાહે ઇઝરાયેલની સીઝફાયર ડીલ ફગાવી, જાણો કઈ એક શરતે બગાડી રમત
