News Continuous Bureau | Mumbai 

Gyanvapi : વારાણસીના જ્ઞાનવાપી સંકુલમાં આદિ વિશ્વેશ્વર મંદિરનું ( Adi Vishweshwar Temple ) ગર્ભગૃહ ક્યાં સ્થિત છે તે હવે પ્રકાશમાં આવ્યું છે. ઉલ્લેખનીય છે કે, આ સંકુલમાં વિવાદને કારણે મંદિરની બાજુએ પહેલાથી જ આદિ વિશ્વેશ્વરના વિશાળ મંદિરનો  દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે. હિન્દુ પક્ષનો (  Hindu party ) દાવો છે કે અહીં સ્થિત મંદિરને તોડીને જ તેના પર મસ્ઝિદની ( Gyanvapi  Masjid )  બનાવવામાં આવી છે. 

બ્રિટિશ એકાઉન્ટન્ટનો નકશો ( British Accountant  Map ) પણ દર્શાવે છે કે જ્ઞાનવાપીની  સંકુલમાં જે હાલના બાંધકામો જોવા મળે છે તે એ જ મસ્ઝિદ છે જે મંદિરના સંકુલને તોડીને બાંધવામાં આવ્યું હતું અને મુસ્લિમ પક્ષ ( Muslim party ) દ્વારા તે જ મસ્જિદનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. હવે આ સંકુલનો બ્રિટિશ એકાઉન્ટન્ટનો નકશો મળી આવ્યો છે જેમાં આદિ વિશ્વેશ્વર મંદિરનું સ્થાન પણ છે.

મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, બ્રિટિશ એકાઉન્ટન્ટ જેમ્સ પ્રિન્સેપે આ સમગ્ર સંકુલનો નકશો બનાવ્યો હતો જેમાં આદિ વિશ્વેશ્વર મંદિરનો નકશો પણ બતાવવામાં આવ્યો છે. ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણના નિવૃત્ત અધિકારી ડૉ. બી.આર. મણિએ જણાવ્યું હતું કે, જો જ્ઞાનવાપીની રચનાને બ્રિટિશ એકાઉન્ટન્ટ જેમ્સ પ્રિન્સેપના નકશા સાથે જોડીને અભ્યાસ કરવામાં આવે તો તે સરળતાથી સમજી શકાય છે કે મંદિરમાં ગર્ભગૃહ ક્યાં સ્થિત છે.

બનારસનો સર્વે 1822માં બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. બનારસનો સર્વે ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના ટંકશાળ અધિકારી જેમ્સ પ્રિન્સેપ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ નકશામાં તેમણે 1822માં બનારસનો સર્વે કરીને નકશો તૈયાર કર્યો હતો. આ નકશામાં તેમણે વારાણસીમાં બનેલા સ્મારકો અને ઉત્સવોની શ્રેણીનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આ નકશો વર્ષ 1829માં લંડન મોકલવામાં આવ્યો હતો. આ નકશો પણ બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા 1830 અને 1834 વચ્ચે બનારસ ઇલસ્ટ્રેટેડ તરીકે પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો.

  1669માં તેના ધ્વંસ પહેલા જ્ઞાનવાપીમાં ભગવાન આદિ વિશ્વેશ્વરનું અષ્ટકોણનું મંદિર હતું: હિંદુ પક્ષ..

ડૉ. બી.આર. મણિએ તેમણે બનારસના પુસ્તક ‘વ્યૂ ઓફ બનારસ’ માં જ્ઞાનવાપીનો નકશો પણ આપ્યો છે. મંદિરના પક્ષે કોર્ટમાં દલીલ કરી હતી કે 1669માં તેના ધ્વંસ પહેલા જ્ઞાનવાપીમાં ભગવાન આદિ વિશ્વેશ્વરનું અષ્ટકોણનું મંદિર હતું. મંદિરની લંબાઈ 125 ફૂટ, પહોળાઈ 125 ફૂટ અને ઊંચાઈ 128 ફૂટ હતી. ગર્ભગૃહની સાથે ચારેય દિશામાં મંડપ હતા. પશ્ચિમમાં શ્રૃંગાર મંડપ, પૂર્વમાં જ્ઞાન મંડપ, ઉત્તરમાં ઐશ્વર્ય મંડપ અને દક્ષિણમાં મુક્તિ મંડપ હાજર હતો.

આ સમાચાર પણ વાંચો :  Hate Speech Case: કોણ છે આ મૌલાના અઝહરી.. જેના ઉશ્કેરણીજનક ભાષણ બાદ મચ્યો હોબાળો.. ગુજરાત પોલીસે કરી ધરપકડ..

ચારેય દિશામાં મંદિર છે, જેમકે પશ્ચિમમાં દંડપાણી, પૂર્વમાં દ્વારપાલ અને ઉત્તર અને દક્ષિણમાં શિવ મંદિર બતાવ્યું છે. ચાર ખૂણા પર તારકેશ્વર, માંકેશ્વર, ગણેશ અને ભૈરવ મંડપ બતાવવામાં આવ્યા છે. જેમાંથી ગર્ભગૃહમાં પ્રવેશ થતો હતો તે ચારે બાજુએથી મધ્ય મંડપ ખાલી હતો. ચારેય ખૂણે આવેલા મંડપમાં દેવતાઓ હાજર હતા.

મંદિરને તોડી પાડ્યા બાદ તેના કાટમાળ ઉપર એક ઈમારત બનાવવામાં આવી હતી. આ ઇમારતમાં ત્રણ શિખરો છે જેમાં દક્ષિણ અને ઉત્તર દિશામાં એક-એક શિખર સાથે મુખ્ય શિખર છે. મંદિરની બાજુએ તેના મંતવ્યોના સમર્થનમાં જેમ્સ પ્રિન્સેપ દ્વારા બનાવેલા આદિ વિશ્વેશ્વર મંદિરનો નકશો પણ રજૂ કર્યો હતો.

બ્રિટિશ એકાઉન્ટન્ટ જેમ્સ પ્રિન્સેપના આ નકશાનો ઉલ્લેખ જ્ઞાનવાપી સંકુલમાં સ્થિત મા શ્રૃંગાર ગૌરીની નિયમિત પૂજા અને દર્શનની માગણી સાથે દાખલ કરાયેલા દાવામાં પણ કરવામાં આવ્યો છે. આ કેસ મે 2022માં એડવોકેટ કમિશનરની કાર્યવાહીમાં પણ છે. આ નકશાના સર્વે રિપોર્ટમાં જ્ઞાનવાપી સંકુલમાં વિશાળ મંદિર હોવાનો ઉલ્લેખ છે.