News Continuous Bureau | Mumbai

Allahabad HC Verdict Against Indira Gandhi 12 જૂન 1975ના રોજ અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ (Allahabad High Court) દ્વારા આપવામાં આવેલા એક ઐતિહાસિક ચુકાદાએ તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીના 1971ના લોકસભા ચૂંટણી વિજયને અમાન્ય જાહેર કર્યો હતો. આ ચુકાદા બાદ દેશના રાજકારણમાં ભારે ઉથલપાથલ સર્જાઈ હતી. વિરોધ પક્ષોએ તેને લોકશાહીની જીત ગણાવી હતી, જ્યારે કોંગ્રેસ (Congress)એ તેને રાજકીય ષડયંત્ર ગણાવ્યું હતું. માત્ર 13 દિવસ પછી દેશમાં ઇમરજન્સી (Emergency) લાગુ કરવામાં આવી હતી. આ કેસને ભારતીય લોકશાહી (Democracy)ના ઇતિહાસમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક નિર્ણયો પૈકીનો એક માનવામાં આવે છે.

Allahabad HC Verdict Against Indira Gandhi – શું હતો રાજનારાયણનો ચૂંટણી પડકાર?

1971ની લોકસભા ચૂંટણીમાં રાયબરેલી બેઠક પરથી ઇન્દિરા ગાંધી સામે સમાજવાદી (Socialist) નેતા રાજનારાયણે ચૂંટણી લડી હતી. ચૂંટણીમાં પરાજય બાદ રાજનારાયણે અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી હતી અને આરોપ મૂક્યો હતો કે ઇન્દિરા ગાંધીએ સરકારી તંત્ર (Government Machinery) અને સરકારી અધિકારીઓનો ચૂંટણી પ્રચાર માટે ઉપયોગ કર્યો હતો. લાંબી સુનાવણી બાદ ન્યાયમૂર્તિ જગમોહનલાલ સિન્હાએ 12 જૂન 1975ના રોજ ચુકાદો આપ્યો હતો. કોર્ટમાં ઇન્દિરા ગાંધી પોતે હાજર રહીને સવાલોના જવાબ આપનાર ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન બન્યા હતા. આ ઘટનાએ સમગ્ર દેશનું ધ્યાન આ કેસ તરફ ખેંચ્યું હતું.

Allahabad HC Verdict Against Indira Gandhi – કોર્ટના નિર્ણયમાં શું કહેવામાં આવ્યું?

કોર્ટે કુલ 14 આરોપોમાંથી મોટાભાગના આરોપો ફગાવી દીધા હતા, પરંતુ બે ગંભીર મુદ્દાઓને માન્યતા આપી હતી. પ્રથમ, યશપાલ કપૂરે સરકારી નોકરીમાંથી સત્તાવાર રાજીનામું આપતા પહેલાં જ ઇન્દિરા ગાંધીના ચૂંટણી એજન્ટ તરીકે કામ કર્યું હતું. બીજું, ઉત્તર પ્રદેશ સરકારના અધિકારીઓએ ચૂંટણી સભાઓ માટે મંચ, વીજળી અને અન્ય સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવી હતી. આ આધારે કોર્ટે ઇન્દિરા ગાંધીની ચૂંટણી રદ કરી અને તેમને છ વર્ષ સુધી ચૂંટણી લડવા માટે અયોગ્ય જાહેર કર્યા હતા. આ ચુકાદાએ દેશમાં રાજકીય ભૂકંપ સર્જ્યો હતો.

Allahabad HC Verdict Against Indira Gandhi – કેવી રીતે ઇમરજન્સી સુધી પહોંચી ઘટના?

ચુકાદા બાદ ઇન્દિરા ગાંધીએ સુપ્રીમ કોર્ટ (Supreme Court)માં અપીલ કરી હતી. 24 જૂન 1975ના રોજ ન્યાયમૂર્તિ વી.આર. કૃષ્ણ અય્યરે આંશિક રાહત (Conditional Stay) આપી હતી, જેમાં તેમને વડાપ્રધાન તરીકે કાર્ય ચાલુ રાખવાની મંજૂરી મળી હતી, પરંતુ સંસદમાં મતદાન સહિતની કેટલીક સવલતો પર પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો. આ દરમિયાન વિરોધ પક્ષોએ તેમના રાજીનામાની માંગ ઉગ્ર બનાવી હતી. રાજકીય દબાણ વચ્ચે 25 જૂન 1975ની રાત્રે દેશભરમાં ઇમરજન્સી જાહેર કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ નાગરિક સ્વતંત્રતાઓ (Civil Liberties) પર નિયંત્રણો મૂકાયા અને અનેક વિરોધી નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.

Allahabad HC Verdict Against Indira Gandhi – સુપ્રીમ કોર્ટમાં શું થયું?

અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના ચુકાદા બાદ ઇન્દિરા ગાંધીએ તરત જ સુપ્રીમ કોર્ટનો દરવાજો ખટખટાવ્યો હતો. ઉનાળાની રજાઓ દરમિયાન ન્યાયમૂર્તિ વી.આર. કૃષ્ણ અય્યરે કેસની સુનાવણી કરી હતી. 24 જૂન 1975ના રોજ આપવામાં આવેલા વચગાળાના આદેશમાં ઇન્દિરા ગાંધીને વડાપ્રધાન તરીકે પદ પર ચાલુ રહેવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, પરંતુ સાંસદ (MP) તરીકેના કેટલાક અધિકારો પર મર્યાદા મૂકવામાં આવી હતી. આ નિર્ણય બાદ રાજકીય અસ્થિરતા વધુ વધી ગઈ હતી. દેશભરમાં વિરોધ પ્રદર્શન અને રાજીનામાની માંગ તેજ બની હતી.

Allahabad HC Verdict Against Indira Gandhi – જયપ્રકાશ આંદોલનની શું ભૂમિકા રહી?

તે સમયગાળા દરમિયાન લોકનાયક જયપ્રકાશ નારાયણના નેતૃત્વ હેઠળ ચાલી રહેલા આંદોલન (JP Movement)એ સરકાર સામે જનઆક્રોશને વધુ વેગ આપ્યો હતો. ભ્રષ્ટાચાર, મોંઘવારી અને બેરોજગારી જેવા મુદ્દાઓ પર વિદ્યાર્થીઓ, યુવાનો અને વિરોધ પક્ષો એક થયા હતા. અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના ચુકાદા બાદ જયપ્રકાશ નારાયણે ખુલ્લેઆમ ઇન્દિરા ગાંધીના રાજીનામાની માંગ કરી હતી. દિલ્હીના રામલીલા મેદાનમાં યોજાયેલી વિશાળ રેલીમાં તેમણે સરકાર સામે લોકશાહી બચાવવા માટે શાંતિપૂર્ણ સંઘર્ષનું આહ્વાન કર્યું હતું. રાજકીય નિરીક્ષકો માને છે કે આ આંદોલને ઇમરજન્સી પૂર્વેનું વાતાવરણ ઘડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.

Allahabad HC Verdict Against Indira Gandhi – ઇમરજન્સી દરમિયાન શું બદલાયું?

25 જૂન 1975ની મધરાતે રાષ્ટ્રપતિ (President) ફખરુદ્દીન અલી અહમદની મંજૂરી બાદ દેશમાં આંતરિક કટોકટી જાહેર કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ પ્રેસ સેન્સરશિપ (Press Censorship) લાગુ કરવામાં આવી, અનેક અખબારો પર નિયંત્રણ મૂકાયા અને હજારો રાજકીય કાર્યકરોની અટકાયત કરવામાં આવી હતી. સરકાર દ્વારા 20-સૂત્રિય કાર્યક્રમ (20-Point Programme) પણ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો હતો. જોકે, વિરોધ પક્ષોએ આ સમયગાળાને લોકશાહી અધિકારોના દમન તરીકે વર્ણવ્યો હતો. લગભગ 21 મહિના બાદ 1977માં ઇમરજન્સી હટાવવામાં આવી અને સામાન્ય ચૂંટણી યોજાઈ હતી.

Allahabad HC Verdict Against Indira Gandhi – 1977ની ચૂંટણીમાં શું પરિણામ આવ્યું?

ઇમરજન્સી સમાપ્ત થયા બાદ માર્ચ 1977માં યોજાયેલી લોકસભા ચૂંટણીમાં જનતા પાર્ટી (Janata Party)એ ઐતિહાસિક જીત મેળવી હતી. ઇન્દિરા ગાંધી પોતે રાયબરેલી બેઠક પરથી ચૂંટણી હારી ગયા હતા. આ પ્રથમ વખત હતું જ્યારે કેન્દ્રમાં કોંગ્રેસ સિવાયની સરકાર સત્તામાં આવી હતી. મોરારજી દેસાઈ ભારતના પ્રથમ બિન-કોંગ્રેસી વડાપ્રધાન બન્યા હતા. આ ચૂંટણીને ભારતીય લોકશાહીની પુનઃસ્થાપનાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.

Allahabad HC Verdict Against Indira Gandhi – આજે પણ કેમ યાદ કરવામાં આવે છે આ ચુકાદો?

અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટનો આ નિર્ણય આજે પણ ભારતીય ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અને લોકશાહીની મજબૂત પરંપરાનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે. એક સામાન્ય ઉમેદવાર રાજનારાયણ દ્વારા દેશના સૌથી શક્તિશાળી રાજકીય નેતા સામે કાનૂની લડત જીતવી એ ભારતીય બંધારણ (Constitution) અને કાયદાના શાસન (Rule of Law)ની શક્તિ દર્શાવતી ઘટના હતી. રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે આ કેસે એ સાબિત કર્યું કે લોકશાહીમાં કોઈપણ વ્યક્તિ કાયદાથી ઉપર નથી. 1975ની ઇમરજન્સી અને તેના પૂર્વેનો આ ચુકાદો આજે પણ રાજકીય વિજ્ઞાન, કાનૂન અને ભારતીય ઇતિહાસના અભ્યાસમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે.

👉 આ સમાચાર વાચો:
Strait of Hormuz Transit હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી 30 ભારતીય જહાજોની સફળ અવરજવર, તેલ અને ખાતરની આયાતને મળશે વેગ