News Continuous Bureau | Mumbai
Inflation And Repo Rate Connection RBI Formula દેશમાં જ્યારે પણ ખાદ્યચીજો, પેટ્રોલિયમ પેદાશો કે જીવનજરૂરી સેવાઓના ભાવ આસમાને પહોંચે છે ત્યારે ભારતીય રિઝર્વ બેન્ક (RBI) નું સૌથી મોટું હથિયાર ‘રેપો રેટ’ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી જાય છે; નાણાકીય નીતિ સમિતિ (MPC) દ્વારા લેવાતા આ નીતિગત નિર્ણયનો સીધો સંબંધ સામાન્ય નાગરિકના ખિસ્સા, લોનના હપ્તા અને દેશની એકંદર મોંઘવારી દર (Inflation) સાથે જોડાયેલો છે; રિઝર્વ બેન્ક કેવી રીતે રેપો રેટ વધારી કે ઘટાડીને બજારમાં નાણાંના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરે છે તેની ફોર્મ્યુલા સમજવી અત્યંત રસપ્રદ છે.
Inflation And Repo Rate Connection RBI Formula – શું છે રેપો રેટ અને રિઝર્વ બેન્ક તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરે છે?
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો રેપો રેટ (Repo Rate) એટલે કે ‘રીપરચેઝ એગ્રીમેન્ટ રેટ’ એવો વ્યાજદર છે જેના પર દેશની સેન્ટ્રલ બેન્ક એટલે કે આરબીઆઈ વાણિજ્યિક બેન્કોને ટૂંકા ગાળા માટે નાણાં ધીરે છે. જ્યારે બેન્કોને રોકડની અછત વર્તાય ત્યારે તેઓ પોતાની સરકારી સિક્યોરિટીઝ ગિરવે મૂકીને રિઝર્વ બેન્ક પાસેથી લોન લે છે. જો આરબીઆઈ આ દર વધારે છે તો બેન્કો માટે રિઝર્વ બેન્ક પાસેથી પૈસા ઉધાર લેવાનું મોંઘું બને છે, અને જો દર ઘટાડે તો બેન્કોને સસ્તા દરે ભંડોળ ઉપલબ્ધ થાય છે.
Inflation And Repo Rate Connection RBI Formula – મોંઘવારી વધતાં જ રેપો રેટ વધારવાની ફોર્મ્યુલા કેવી રીતે કામ કરે છે?
અર્થશાસ્ત્રના મૂળભૂત નિયમ મુજબ મોંઘવારી ત્યારે વધે છે જ્યારે બજારમાં વસ્તુઓ અને સેવાઓની માંગ (Demand) સામે પુરવઠો (Supply) ઓછો હોય અને લોકો પાસે ખર્ચવા માટે વધુ રોકડ (Liquidity) ઉપલબ્ધ હોય. જ્યારે મોંઘવારી આરબીઆઈના સુરક્ષિત લક્ષ્યાંક (૪% થી ૬%) થી ઉપર જાય છે, ત્યારે સેન્ટ્રલ બેન્ક રેપો રેટમાં વધારો કરે છે. રેપો રેટ વધતાં તમામ કોમર્શિયલ બેન્કો ગ્રાહકો માટે હોમ લોન, કાર લોન અને પર્સનલ લોનના વ્યાજદરો વધારી દે છે. લોન મોંઘી થવાથી લોકો મોટા ખર્ચા ટાળે છે, રોકાણ ધીમું પડે છે અને બજારમાં ખરીદશક્તિ (Buying Power) ઘટતાં આપોઆપ ચીજવસ્તુઓની માંગ ઘટે છે, જેના પરિણામે મોંઘવારી કાબૂમાં આવે છે.
Inflation And Repo Rate Connection RBI Formula – રેપો રેટમાં ઘટાડો ક્યારે કરવામાં આવે છે અને સામાન્ય માણસ પર તેની શું અસર?
જ્યારે મોંઘવારી અંકુશમાં આવી જાય અને દેશના આર્થિક વિકાસ દર (GDP Growth) ને વેગ આપવાની જરૂર હોય ત્યારે આરબીઆઈ રેપો રેટ ઘટાડવાનું વલણ અપનાવે છે. દર ઘટવાથી લોન સસ્તી બને છે, લોકોના માસિક EMI નો બોજ ઘટે છે અને બજારમાં નવા મૂડીરોકાણ તેમજ ખરીદીને પ્રોત્સાહન મળે છે. જોકે આ પ્રક્રિયા એક નાજુક ત્રાજવા સમાન છે; વધુ પડતો નીચો વ્યાજદર ફરીથી બજારમાં રોકડનો અતિરેક સર્જીને ફુગાવાને ભડકાવી શકે છે. તેથી આરબીઆઈ મોંઘવારી અને આર્થિક વૃદ્ધિ વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે સમયાંતરે આ ફોર્મ્યુલાનો ઉપયોગ કરે છે.
