News Continuous Bureau | Mumbai
RBI Anniversary: દેશની અર્થવ્યવસ્થાને સંભાળવામાં ઘણી સંસ્થાઓ મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. તે તમામ સંસ્થાઓમાં સેન્ટ્રલ બેંક એટલે કે ભારતીય રિઝર્વ બેંકની ભૂમિકા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. મોંઘવારી પર અંકુશ લગાવીને સામાન્ય લોકોના ખિસ્સાની સંભાળ રાખવાની હોય કે પછી સાયબર છેતરપિંડીથી તેમની મહેનતથી કમાયેલા નાણાંને સુરક્ષિત બનાવવાની હોય, દેશ માટે જરૂરી વિદેશી હૂંડિયામણનો ભંડાર બનાવવાનો હોય કે પછી અર્થતંત્રના એન્જિનની ગતિને વેગ આપવા માટે ભંડોળ પૂરું પાડવાનું હોય. દરેક કામમાં રિઝર્વ બેંક સક્રિય ભૂમિકા ભજવે છે.
સામાન્ય લોકોના ખિસ્સા અને દેશની તિજોરીની સંભાળ રાખતી મહત્વની સંસ્થા RBIની શરૂઆત આજથી નવ દાયકાઓ પહેલા થઈ હતી. રિઝર્વ બેંકનો ઈતિહાસ ભારતની આઝાદી કરતા પણ જૂનો છે. 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ ભારત આઝાદ થયું હતું, પરંતુ તેના દાયકાઓ પહેલા રિઝર્વ બેંકની સ્થાપના થઈ હતી. આજે રિઝર્વ બેંકની સ્થાપનાને 9 દાયકા વીતી ગયા છે. આ અવસર પર આજે અમે તમને રિઝર્વ બેંકની ( Reserve Bank ) દાયકાઓ જૂની સફર વિશે માહિતગાર કરીએ છીએ.
RBIની સ્થાપના 1 એપ્રિલ 1934ના રોજ એટલે કે બરાબર 90 વર્ષ પહેલા થઈ હતી. જો કે, તેના મૂળ વધુ પાછળ જાય છે. રિઝર્વ બેંકની સ્થાપના સમયે ભારત બ્રિટિશ કોલોની હેઠળ હતું, પરંતુ ભારતનું ચલણ અલગ હતું. તે સમયે ભારતનું ચલણ ( Indian currency ) પણ પાઉન્ડ નહીં પણ રૂપિયો હતું. આરબીઆઈના અસ્તિત્વમાં આવતા પહેલા, ભારતની નાણાકીય વ્યવસ્થાનું સંચાલન લંડનથી જ થતું હતું, જેના કારણે ઘણી સમસ્યાઓ ઊભી થતી હતી.
હાલમાં રિઝર્વ બેંકનું મુખ્યાલય મુંબઈમાં આવેલું છે..
કામગીરી અને વર્તન સંબંધિત સમસ્યાઓને ધ્યાનમાં રાખીને, સૌપ્રથમ 1925માં ભારત માટે સેન્ટ્રલ બેંક ( Central Bank ) બનાવવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી. 1925માં ભારતીય ચલણ અને નાણાં પરના રોયલ કમિશન દ્વારા આરબીઆઈની રચનાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી. લગભગ એક દાયકા પછી, 1 એપ્રિલ 1934ના રોજ આરબીઆઈની સ્થાપના થઈ. સર ઓસ્બોર્ન સ્મિથને આરબીઆઈના પ્રથમ ગવર્નર બનાવવામાં આવ્યા હતા.
આ સમાચાર પણ વાંચો : Lok Sabha Election: લોકસભાની ચૂંટણી બની હાઈટેક, હવે C-Vigil એપ દ્વારા કરી શકો છો ચૂંટણી પંચને ફરિયાદ, જાણો કોણ કોણ કરી શકે ફરિયાદ..
RBIના 9 દાયકાના લાંબા ઈતિહાસમાં કુલ 26 ગવર્નર રહી ચૂક્યા છે. હાલમાં, RBI ના ગવર્નર શક્તિકાંત દાસ ( Shaktikanta Das ) છે, જેઓ ઓક્ટોબર 2021 થી આ પદ સંભાળી રહ્યા છે. રિઝર્વ બેંકના એક એવા ગવર્નર રહ્યા છે જે માત્ર દેશના નાણામંત્રી જ નથી બન્યા પરંતુ વડાપ્રધાન પણ બન્યા છે. વર્તમાન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પહેલા 10 વર્ષ સુધી દેશની સરકારનું નેતૃત્વ કરનાર મનમોહન સિંહ સેન્ટ્રલ બેંકના ગવર્નર પણ રહી ચૂક્યા છે.
છેલ્લા 9 દાયકાના ઈતિહાસમાં RBIનો વ્યાપ નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તર્યો છે. આજે આરબીઆઈનું કામ માત્ર બેન્કિંગ રેગ્યુલેટર પૂરતું મર્યાદિત નથી. તેના અત્યાર સુધીના ઈતિહાસમાં આરબીઆઈએ 1990ના દાયકાની પેમેન્ટ કટોકટીથી લઈને કોરોના મહામારી જેવી આફતો સુધીની દરેક બાબતને સફળતાપૂર્વક સંભાળી છે. હવે રિઝર્વ બેંકનો વ્યાપ કેટલો વધી ગયો છે તેનો અંદાજ સેન્ટ્રલ બેંકની બેલેન્સ શીટના વિસ્તરણ પરથી લગાવી શકાય છે. 31 માર્ચ, 2023ના રોજ રિઝર્વ બેંકની બેલેન્સ શીટનું કદ રૂ. 63 લાખ કરોડ હતું. જે 47 લાખ કરોડ રૂપિયાની આરબીઆઈની બેલેન્સ શીટ સામે ભારત સરકારનું બજેટને પણ નાનું બનાવી દે છે.
