News Continuous Bureau | Mumbai
RBI’s Polymer Currency Initiative ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) લાંબા સમયથી ચલણી નોટોની ટકાઉક્ષમતા અને સુરક્ષા વધારવા માટેના વિકલ્પો શોધી રહી છે. ‘પ્લાસ્ટિક નોટ’ અથવા ‘પોલીમર નોટ’નો પ્રોજેક્ટ ફરી ચર્ચામાં છે. 16 વર્ષના ઈતિહાસમાં આ ત્રીજી વાર છે જ્યારે આ યોજનાને ગંભીરતાથી લેવામાં આવી રહી છે. ગંદકી, ઝડપી ફાટી જવી અને નકલી નોટોના જોખમને ડામવા માટે પ્લાસ્ટિક નોટ એક રામબાણ ઈલાજ સાબિત થઈ શકે તેમ છે.
RBI’s Polymer Currency Initiative – પ્લાસ્ટિક નોટ કેમ જરૂરી છે?
કાગળની નોટો (જેમાં મુખ્યત્વે કોટન અને લેનિન ફાઈબર હોય છે) ખૂબ જ જલ્દી ગંદી થઈ જાય છે, ભેજને કારણે ખરાબ થઈ જાય છે અને સતત ઉપયોગથી ફાટી જાય છે. પ્લાસ્ટિક અથવા બાયોક્સિયલી ઓરિએન્ટેડ પોલીપ્રોપીલીન (BOPP) થી બનેલી નોટો વોટરપ્રૂફ, ડર્ટ-રેઝિસ્ટન્ટ અને વધુ મજબૂત હોય છે. આ નોટોનું આયુષ્ય કાગળની નોટો કરતા 3 થી 4 ગણું વધારે હોય છે. ભારત જેવા દેશમાં જ્યાં નોટોનું પરિભ્રમણ ખૂબ વધારે છે, ત્યાં પ્લાસ્ટિક નોટો લાંબા ગાળે આર્થિક દ્રષ્ટિએ વધુ સસ્તી સાબિત થઈ શકે છે.
RBI’s Polymer Currency Initiative – અગાઉના પ્રયાસો અને આ વખતે કેમ વધુ ઉમ્મીદ?
પ્રથમ વખત 2010 માં RBI એ પ્લાસ્ટિક નોટો રજૂ કરવાનો વિચાર કર્યો હતો, પરંતુ તે સમયે ટેકનિકલ મુશ્કેલીઓ અને પ્રોસેસિંગમાં સમસ્યાઓ આવી હતી. ત્યારપછી 2014 માં પણ નાના પાયે ટ્રાયલ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તે સફળ ન રહી. આ વખતે સફળતાની આશા વધુ છે કારણ કે છેલ્લા એક દાયકામાં પોલીમર ટેકનોલોજીમાં મોટો ફેરફાર આવ્યો છે. ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા અને યુકે જેવા દેશોએ સફળતાપૂર્વક આ નોટો અપનાવી છે, જેનું મોડેલ ભારત પણ અભ્યાસ કરી રહ્યું છે. અત્યાધુનિક પ્રિન્ટિંગ મશીનરી અને ભારતીય હવામાનમાં પ્લાસ્ટિકની નોટોનું વર્તન જાણવા માટે RBI એ વધુ સ્પષ્ટ રોડમેપ તૈયાર કર્યો છે.
RBI’s Polymer Currency Initiative – નકલી નોટો સામે સુરક્ષા કવચ
પ્લાસ્ટિક નોટોની સૌથી મોટી વિશેષતા તેમાં રહેલા સુરક્ષા ફીચર્સ છે. પોલીમર નોટ પર લેસર-માર્કિંગ અને હોલોગ્રાફિક ઈમેજીસ મૂકવી ખૂબ જ મુશ્કેલ છે, જેથી નકલી નોટો છાપનારાઓ માટે તે મોટો પડકાર બનશે. કાગળની નોટ પર નકલી બનાવવી સરળ છે, પરંતુ પ્લાસ્ટિક નોટમાં જે સુરક્ષાના સ્તર (Security Layers) ઉમેરવામાં આવે છે, તે તેને અતિ સુરક્ષિત બનાવે છે. સરકારનું લક્ષ્ય નકલી ચલણને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવાનું છે, જેમાં આ ટેકનોલોજી એક શક્તિશાળી સાધન બની શકે છે.
RBI’s Polymer Currency Initiative – પર્યાવરણ અને રિસાયકલિંગ પર અસર
પ્લાસ્ટિક નોટો અંગે સામાન્ય રીતે પર્યાવરણને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા અલગ છે. પોલીમર નોટો લાંબા સમય સુધી ચાલે છે, તેથી તેને વારંવાર છાપવાની જરૂર રહેતી નથી, જે કાગળની નોટોના ઉત્પાદન પાછળ થતા લાકડાના વપરાશ અને પ્રદૂષણને ઘટાડે છે. વધુમાં, જ્યારે આ પ્લાસ્ટિક નોટો તેની ઉપયોગીતા ગુમાવે છે, ત્યારે તેને સુરક્ષિત રીતે રિસાયકલ કરીને અન્ય પ્લાસ્ટિક ઉત્પાદનો બનાવવા માટે વાપરી શકાય છે, જે તેને પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ ટકાઉ વિકલ્પ બનાવે છે.
RBI’s Polymer Currency Initiative – બેન્કિંગ સિસ્ટમ અને મશીનોમાં ફેરફાર
પ્લાસ્ટિક નોટો અપનાવવાનો અર્થ માત્ર નોટ છાપવી એટલો જ નથી, પરંતુ દેશભરના તમામ ATM અને નોટ કાઉન્ટિંગ મશીનોને પણ આ નવી ટેકનોલોજી સાથે સુસંગત બનાવવા પડશે. પોલીમર નોટોનું ટેક્સચર (સ્પર્શ) કાગળની નોટો કરતા અલગ હોય છે, તેથી મશીનોના સેન્સર અને કેલિબ્રેશનમાં ફેરફાર કરવો જરૂરી બનશે. આ માટે RBI એ બેન્કો સાથે મળીને એક વિશાળ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અપગ્રેડ કરવાની તૈયારી પણ કરવી પડશે, જે એક જટિલ પણ જરૂરી પ્રક્રિયા છે.
RBI’s Polymer Currency Initiative – જનતા અને વેપારીઓ માટે પડકારો
સામાન્ય નાગરિકો માટે પ્લાસ્ટિક નોટોનો ઉપયોગ શરૂઆતમાં થોડો અજીબ લાગી શકે છે. આ નોટો વળી જવી અથવા તેને ગણતી વખતે થતી અસુવિધા શરૂઆતના તબક્કે મુશ્કેલી ઉભી કરી શકે છે. જોકે, અન્ય દેશોના અનુભવો પરથી શીખી શકાય છે કે થોડા સમય બાદ લોકો તેનાથી ટેવાઈ જાય છે. વેપારીઓ માટે આ નોટો વધુ સુવિધાજનક છે કારણ કે તે ફાટતી નથી અને લાંબા સમય સુધી નવી જેવી જ રહે છે. આમ, માનસિક સ્વીકાર્યતા અને નવી ટેકનોલોજી સાથે અનુકૂલન સાધવું એ આ પ્રોજેક્ટની સફળતા માટે મહત્વનું છે.
👉 આ સમાચાર વાચો:
Jennifer Winget Wedding જેનિફર વિન્ગેટ બની દુલ્હન વિલિયમ ઈસ્માઈલ સાથે યુકેમાં કર્યા સાદગીભર્યા લગ્ન, તસવીરો વાયરલ
