News Continuous Bureau | Mumbai
નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે રવિવારે સંસદમાં નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટેનું બજેટ રજૂ કર્યું છે. બજેટમાં સરકારના ખર્ચ અને કમાણીનો હિસાબ આપવામાં આવ્યો છે, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે બજેટ રજૂ થયા પછી તે કાયદો કેવી રીતે બને છે? સંસદમાં બજેટને પસાર કરવા માટે એક લાંબી અને જટિલ પ્રક્રિયા અનુસરવામાં આવે છે. બંધારણની કલમ 112 હેઠળ વાર્ષિક નાણાકીય નિવેદન રજૂ કરવાથી લઈને રાષ્ટ્રપતિની મહોર સુધીના આ રહ્યા મુખ્ય તબક્કાઓ:
સામાન્ય ચર્ચા અને સમિતિઓ દ્વારા તપાસ
બજેટ રજૂ થયાના થોડા દિવસો પછી લોકસભા અને રાજ્યસભામાં તેના પર સામાન્ય ચર્ચા થાય છે. આ તબક્કે કોઈ મતદાન થતું નથી. ચર્ચા પછી, સંસદને 3 થી 4 અઠવાડિયા માટે સ્થગિત કરવામાં આવે છે. આ વિરામ દરમિયાન, 24 વિભાગીય સ્થાયી સમિતિઓ વિવિધ મંત્રાલયોની ‘ગ્રાન્ટ માટેની માંગણીઓ’ ની વિગતવાર તપાસ કરે છે અને ખર્ચની કાર્યક્ષમતા પર રિપોર્ટ તૈયાર કરે છે.
આ સમાચાર પણ વાંચો : Budget Passing Process: સંસદમાં બજેટ કેવી રીતે પસાર થાય છે?જાણો રજૂઆતથી લઈને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી સુધીની સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ ગાઈડ
ગ્રાન્ટ પર મતદાન અને ‘ગિલોટિન’ પ્રક્રિયા
સમિતિઓના રિપોર્ટ બાદ લોકસભામાં મંત્રાલયવાર ચર્ચા અને મતદાન શરૂ થાય છે. આ સત્તા માત્ર લોકસભા પાસે જ છે. ઘણીવાર સમયના અભાવે તમામ મંત્રાલયોની માંગણીઓ પર ચર્ચા થઈ શકતી નથી, ત્યારે અંતિમ દિવસે બાકી રહેલી તમામ માંગણીઓ પર ચર્ચા વગર એકસાથે મતદાન કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને સંસદીય ભાષામાં ‘ગિલોટિન’ (Guillotine) કહેવામાં આવે છે.
વિનિયોગ વિધેયક અને ફાઇનાન્સ બિલ
એકવાર ગ્રાન્ટ મંજૂર થઈ જાય પછી સરકાર ‘વિનિયોગ વિધેયક’ (Appropriation Bill) રજૂ કરે છે. આ બિલ સરકારને ભારતની સંચિત નિધિ (Consolidated Fund of India) માંથી નાણાં ઉપાડવાની કાનૂની સત્તા આપે છે. છેલ્લે, ‘ફાઇનાન્સ બિલ’ (Finance Bill) પસાર કરવામાં આવે છે, જેમાં તમામ ટેક્સ પ્રસ્તાવો (Income Tax, GST વગેરે) હોય છે. આ બિલ પસાર થયા બાદ અને રાષ્ટ્રપતિની સહી થયા પછી બજેટ પ્રક્રિયા સત્તાવાર રીતે પૂર્ણ થાય છે અને બજેટ કાયદો બની જાય છે.
