News Continuous Bureau | Mumbai

India Pakistan Nuclear Deterrence ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે 1947થી અનેક યુદ્ધો, સરહદી અથડામણો અને આતંકવાદી હુમલાઓ થયા છે. તેમ છતાં 1998માં બંને દેશો પરમાણુ શક્તિ બન્યા બાદ આજ સુધી કોઈપણ સંઘર્ષ પરમાણુ યુદ્ધમાં બદલાયો નથી. તાજેતરમાં ઓપરેશન સિંદૂર અને ત્યારબાદ થયેલા સૈન્ય તણાવ દરમિયાન પણ બંને દેશોએ પરમાણુ હથિયારોનો ઉપયોગ કર્યો નહોતો. પ્રશ્ન એ છે કે જ્યારે બંને દેશો પાસે પરમાણુ બોમ્બ છે, ત્યારે તેનો ઉપયોગ કેમ થતો નથી? તેનો જવાબ માત્ર સૈન્ય શક્તિમાં નહીં પરંતુ “ન્યૂક્લિયર ડિટરન્સ” (Nuclear Deterrence), “સેકન્ડ સ્ટ્રાઈક કેપેબિલિટી” (Second Strike Capability) અને રાજકીય પરિણામોમાં છુપાયેલો છે.

India Pakistan Nuclear Deterrence – પરમાણુ હથિયારો યુદ્ધ જીતવા માટે નહીં, યુદ્ધ અટકાવવા માટે બનાવવામાં આવે છે

ઘણા લોકો માને છે કે પરમાણુ બોમ્બ સૌથી શક્તિશાળી હથિયાર હોવાથી દેશો તેનો ઉપયોગ કરીને યુદ્ધ જીતી શકે છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા તેનાથી સંપૂર્ણપણે અલગ છે. પરમાણુ હથિયારોનું મુખ્ય કાર્ય હુમલો કરવાનું નહીં પરંતુ દુશ્મનને હુમલો કરવાથી રોકવાનું હોય છે. આ સિદ્ધાંતને “ન્યૂક્લિયર ડિટરન્સ” કહેવામાં આવે છે.
જો ભારત પાકિસ્તાન પર પરમાણુ હુમલો કરે તો પાકિસ્તાન પાસે પણ જવાબી હુમલો કરવાની ક્ષમતા છે. તેવી જ રીતે પાકિસ્તાન જો પહેલો હુમલો કરે તો ભારત તેની સામે વધુ વિનાશક જવાબી કાર્યવાહી કરી શકે છે. પરિણામે બંને દેશોને અસહ્ય માનવ, આર્થિક અને પર્યાવરણીય નુકસાન ભોગવવું પડી શકે છે. આ જ ભય બંને દેશોને પરમાણુ હથિયારોનો ઉપયોગ કરતા રોકે છે. વિશ્વના મોટાભાગના પરમાણુ દેશો આ જ સિદ્ધાંત પર કામ કરે છે.

India Pakistan Nuclear Deterrence – ભારતની Nuclear Doctrine પાકિસ્તાનથી કેવી રીતે અલગ છે?

ભારતની પરમાણુ નીતિ “નો ફર્સ્ટ યુઝ” (No First Use) પર આધારિત છે. તેનો અર્થ એ છે કે ભારત કોઈપણ દેશ સામે પ્રથમ પરમાણુ હુમલો નહીં કરે. જો ભારત પર પહેલા પરમાણુ હુમલો થાય તો જ તે જબરદસ્ત જવાબી કાર્યવાહી કરશે. ભારત “ક્રેડિબલ મિનિમમ ડિટરન્સ” (Credible Minimum Deterrence)ની નીતિ પણ અપનાવે છે, એટલે કે જેટલા હથિયારો દેશની સુરક્ષા માટે જરૂરી હોય તેટલા જ રાખવા.
પાકિસ્તાનની નીતિ અલગ છે. પાકિસ્તાને ક્યારેય No First Use સ્વીકારી નથી. પાકિસ્તાન માને છે કે જો પરંપરાગત યુદ્ધમાં તેને મોટું નુકસાન થાય અથવા તેના અસ્તિત્વને જોખમ ઊભું થાય તો તે પરમાણુ હથિયારોનો પ્રથમ ઉપયોગ કરી શકે છે. આ કારણે દક્ષિણ એશિયામાં પરમાણુ સંતુલન વધુ સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે.

India Pakistan Nuclear Deterrence – ઓપરેશન સિંદૂર દરમિયાન પણ પરમાણુ યુદ્ધ કેમ થયું નહીં?

2025માં પહલગામ આતંકી હુમલા બાદ ભારતે ઓપરેશન સિંદૂર હેઠળ પાકિસ્તાનમાં આતંકવાદી માળખાં પર ચોક્કસ સૈન્ય કાર્યવાહી કરી હતી. ત્યારબાદ બંને દેશો વચ્ચે ડ્રોન હુમલા, મિસાઇલ હુમલાના દાવા અને સરહદી તણાવમાં વધારો થયો હતો. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કે સ્થિતિ પરમાણુ યુદ્ધ તરફ આગળ વધી શકે છે. પરંતુ બંને દેશોના સૈન્ય નેતૃત્વે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે પરમાણુ હથિયારોનો કોઈ વિચાર કરવામાં આવ્યો નહોતો.
તેનું કારણ એ છે કે બંને દેશો સમજે છે કે પરમાણુ યુદ્ધમાં કોઈ વિજેતા નથી હોતો. લાખો લોકોના જીવ જોખમમાં મુકાઈ શકે છે, મોટા શહેરો નષ્ટ થઈ શકે છે અને સમગ્ર દક્ષિણ એશિયા પર તેની અસર દાયકાઓ સુધી રહી શકે છે. તેથી સંઘર્ષો સામાન્ય રીતે પરંપરાગત સૈન્ય કાર્યવાહી અથવા મર્યાદિત હુમલાઓ સુધી જ સીમિત રહે છે.

India Pakistan Nuclear Deterrence – ભારતનું Nuclear Triad તેને કેવી રીતે વધુ સુરક્ષિત બનાવે છે?

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે પોતાની “ન્યૂક્લિયર ટ્રાયડ” (Nuclear Triad) ક્ષમતાને મજબૂત બનાવી છે. તેનો અર્થ એ છે કે ભારત જમીન, હવાઈ દળ અને સમુદ્ર – ત્રણેય માધ્યમથી પરમાણુ જવાબી હુમલો કરી શકે છે. અગ્નિ શ્રેણીની મિસાઇલો, પરમાણુ ક્ષમતા ધરાવતા લડાકૂ વિમાનો અને અરિહંત વર્ગની પરમાણુ સબમરીનો ભારતને મજબૂત “સેકન્ડ સ્ટ્રાઈક” ક્ષમતા આપે છે. જો કોઈ દુશ્મન ભારત પર પહેલો હુમલો કરે તો પણ ભારત જવાબી હુમલો કરી શકે છે.
આ જ કારણ છે કે ભારત સતત અગ્નિ-5, MIRV ટેક્નોલોજી, બેલિસ્ટિક મિસાઇલ ડિફેન્સ (BMD) અને સમુદ્ર આધારિત પરમાણુ પ્રણાલીઓ પર કામ કરી રહ્યું છે. તેનો હેતુ યુદ્ધ શરૂ કરવાનો નહીં પરંતુ કોઈપણ સંભવિત હુમલાને નિષ્ફળ બનાવવાનો છે.

India Pakistan Nuclear Deterrence – ભવિષ્યમાં પરમાણુ યુદ્ધની શક્યતા કેટલી છે?

સૈન્ય નિષ્ણાતોના મતે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે તણાવ ભવિષ્યમાં પણ ચાલુ રહી શકે છે, પરંતુ પરમાણુ યુદ્ધની સંભાવના હજુ પણ ખૂબ ઓછી છે. બંને દેશો જાણે છે કે પરમાણુ હુમલો માત્ર દુશ્મનને નહીં પરંતુ પોતાને પણ વિનાશ તરફ ધકેલી શકે છે. આ જ કારણ છે કે બંને દેશો પોતાની પરમાણુ શક્તિ સતત મજબૂત બનાવી રહ્યા છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ અંતિમ વિકલ્પ તરીકે જ જોવામાં આવે છે.
વિશ્વના પરમાણુ વ્યૂહરચના નિષ્ણાતો માને છે કે દક્ષિણ એશિયામાં શાંતિ જાળવવાનું સૌથી મોટું કારણ પરમાણુ હથિયારોની હાજરી જ છે. કારણ કે બંને દેશો જાણે છે કે જો પરમાણુ યુદ્ધ શરૂ થશે તો તેનો અંત જીતમાં નહીં પરંતુ પરસ્પર વિનાશમાં થશે. આ જ “Deterrence Balance” ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે અત્યાર સુધી સૌથી મોટું સુરક્ષા કવચ સાબિત થયું છે.

👉 આ સમાચાર વાચો:
UGC NET Exam 22 જૂને યોજાશે UGC NET પરીક્ષા, જાણો રિપોર્ટિંગ ટાઈમ અને પરીક્ષા કેન્દ્ર પર કયા ડોક્યુમેન્ટ્સ સાથે રાખવા?