News Continuous Bureau | Mumbai
Indira Gandhi Emergency Regret – ભારતીય લોકશાહી (Indian Democracy) ના ઇતિહાસમાં ૨૫ જૂન ૧૯૭૫ની રાત્રે લાગુ કરાયેલી કટોકટી એટલે કે ઈમરજન્સી (Emergency) આજે પણ સૌથી ચર્ચાસ્પદ અધ્યાય માનવામાં આવે છે. તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીને આ નિર્ણય બદલ પાછળથી અફસોસ હતો કે કેમ અને ૨૧ મહિના બાદ અચાનક ચૂંટણી (Election) કરાવીને કટોકટી હટાવવાનો નિર્ણય કોની સલાહ પર લેવાયો હતો, તે અંગેની રસપ્રદ વિગતો ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો અને રાજકીય વિશ્લેષણોમાં જોવા મળે છે.
Indira Gandhi Emergency Regret – ૧૯૭૫માં કટોકટી લાગુ કરવા પાછળની રાજકીય પૃષ્ઠભૂમિ શું હતી?
જૂન ૧૯૭૫માં અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટ (Allahabad High Court) દ્વારા ચૂંટણી ગેરરીતિના કેસમાં ઈન્દિરા ગાંધીની ચૂંટણી રદબાતલ ઠેરવવામાં આવ્યા બાદ દેશમાં રાજકીય ઉથલપાથલ તેજ બની હતી. વિપક્ષી નેતા જયપ્રકાશ નારાયણના નેતૃત્વમાં દેશવ્યાપી આંદોલન (Nationwide Movement) ઉગ્ર બન્યું હતું અને વડાપ્રધાનના રાજીનામાની માંગ જોર પકડી રહી હતી. આ સંજોગોમાં આંતરિક અશાંતિ (Internal Disturbance) નું કારણ આગળ ધરીને ૨૫ જૂન ૧૯૭૫ની મધ્યરાત્રિએ બંધારણ (Constitution) ની કલમ ૩૫૨ હેઠળ રાષ્ટ્રીય કટોકટી જાહેર કરવામાં આવી હતી, જેનાથી નાગરિક અધિકારો (Civil Rights) સ્થગિત થયા અને પ્રેસ સેન્સરશિપ (Press Censorship) લાગુ થઈ.
Indira Gandhi Emergency Regret – શું ઈન્દિરા ગાંધીને પોતાના નિર્ણય પર પસ્તાવો થયો હતો?
રાજકીય ઇતિહાસકારો અને તેમના નજીકના સહયોગીઓના સંસ્મરણો (Memoirs) મુજબ, કટોકટીના શરૂઆતના તબક્કામાં ઈન્દિરા ગાંધી માનતા હતા કે દેશમાં શિસ્ત (Discipline) અને સ્થિરતા લાવવા આ પગલું જરૂરી હતું. જોકે, સમય જતાં વહીવટી અતિરેક (Administrative Excesses), ફરજિયાત નસબંધી અભિયાન અને નેતાઓની ધરપકડને કારણે સામાન્ય જનતામાં વધતા અસંતોષથી તેઓ વ્યથિત રહેવા લાગ્યા હતા. ૧૯૭૭ની ચૂંટણીમાં કારમી હાર બાદ અને ત્યારપછીના ઇન્ટરવ્યૂ (Interviews) માં તેમણે કટોકટી દરમિયાન થયેલી ભૂલો અને લોકોને પડેલી મુશ્કેલીઓ અંગે ખેદ (Regret) વ્યક્ત કર્યો હતો, પરંતુ કટોકટી લગાવવાના મૂળ નિર્ણયને તેઓ તત્કાલીન પરિસ્થિતિની મજબૂરી ગણાવતા હતા.
Indira Gandhi Emergency Regret – ગુપ્તચર અહેવાલો અને ચૂંટણી કરાવવાનો અચાનક નિર્ણય
Paragraph 3: જાન્યુઆરી ૧૯૭૭માં ઈન્દિરા ગાંધીએ અચાનક લોકસભા (Lok Sabha) ભંગ કરીને સામાન્ય ચૂંટણીઓ (General Elections) યોજવાની જાહેરાત કરી ત્યારે સમગ્ર દેશ અને વિપક્ષ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા હતા. એવું માનવામાં આવે છે કે ગુપ્તચર સંસ્થાઓ (Intelligence Agencies) દ્વારા તેમને એવા અહેવાલો આપવામાં આવ્યા હતા કે જો તે સમયે ચૂંટણી યોજાય તો કોંગ્રેસ (Congress) ફરીથી સત્તામાં પરત ફરી શકે છે. આ ઉપરાંત, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લોકશાહીની છબી (Democratic Image) સુધારવા અને પોતાના શાસનને જનતાની મંજૂરી અપાવવાની ઈચ્છા પણ આ નિર્ણય પાછળ મુખ્ય પરિબળ બની હતી.
Indira Gandhi Emergency Regret – કોના કહેવા પર ઈન્દિરા ગાંધીએ કટોકટી હટાવવાનો નિર્ણય લીધો?
ઇનસાઇડ સ્ટોરી મુજબ, કટોકટી હટાવવા અને ચૂંટણી કરાવવા પાછળ કોઈ એક વ્યક્તિ નહીં પરંતુ અનેક નજીકના સલાહકારો અને પરિવારજનોની ભૂમિકા રહી હતી. તેમના મુખ્ય સચિવ પી. એન. ધર (P. N. Dhar) અને અન્ય વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ તેમને સમજાવ્યું હતું કે અનિશ્ચિત સમય સુધી કટોકટી ચાલુ રાખવાથી લોકશાહી સંસ્થાઓને ગંભીર નુકસાન થશે. બીજી તરફ, તેમના નાના પુત્ર સંજય ગાંધી (Sanjay Gandhi) શરૂઆતમાં ચૂંટણીના પક્ષમાં નહોતા, પરંતુ ગુપ્તચર અહેવાલો અને રાજકીય ગણતરીઓ બાદ ઈન્દિરા ગાંધીએ સ્વતંત્ર રીતે જનતાની અદાલતમાં જવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
👉 આ સમાચાર વાચો:
Indira Gandhi Emergency Regret – આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ અને વિદેશી નેતાઓની સલાહની અસર
કટોકટી દરમિયાન પશ્ચિમી દેશો (Western Countries) અને વૈશ્વિક મીડિયામાં ભારતની લોકશાહી વ્યવસ્થા અંગે તીવ્ર ટીકા થઈ રહી હતી. પંડિત જવાહરલાલ નેહરુના વારસા અને લોકશાહી મૂલ્યો પ્રત્યેની પોતાની પ્રતિબદ્ધતાને કારણે ઈન્દિરા ગાંધી સરમુખત્યાર (Dictator) તરીકેની છબીથી અસ્વસ્થ હતા. તેમના નજીકના મિત્રો, બૌદ્ધિકો (Intellectuals) અને વિદેશી શુભેચ્છકોએ પણ તેમને પત્રો લખીને લોકશાહી પ્રક્રિયા (Democratic Process) પુનઃસ્થાપિત કરવાની સલાહ આપી હતી, જેણે તેમના નિર્ણયને પ્રભાવિત કર્યો હતો.
Indira Gandhi Emergency Regret – ૧૯૭૭ની ચૂંટણીનું પરિણામ અને સત્તા પરિવર્તન
માર્ચ ૧૯૭૭માં કટોકટી સત્તાવાર રીતે હટાવી લેવામાં આવી અને યોજાયેલી લોકસભા ચૂંટણીમાં જનતા પાર્ટી (Janata Party) ના ગઠબંધને ઐતિહાસિક વિજય મેળવ્યો. આ ચૂંટણીમાં ખુદ ઈન્દિરા ગાંધી અને સંજય ગાંધીને પણ પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, જે સ્વતંત્ર ભારતના રાજકારણમાં પ્રથમ વખત બિન-કોંગ્રેસી સરકાર (Non-Congress Government) બનવાનું કારણ બન્યું. આ પરિણામે સાબિત કર્યું કે ભારતીય મતદારો પોતાની લોકશાહી સ્વતંત્રતા (Democratic Freedom) સાથે કોઈ પણ પ્રકારનું સમાધાન સ્વીકારતા નથી.
Indira Gandhi Emergency Regret – ભારતીય લોકશાહી માટે કટોકટીનો ઐતિહાસિક બોધપાઠ
૨૧ મહિના સુધી ચાલેલી કટોકટીએ ભારતીય બંધારણ અને ન્યાયતંત્રને વધુ સતર્ક અને મજબૂત બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. ત્યારબાદ બંધારણમાં ૪૪મો સુધારો (44th Amendment) લાવીને કટોકટી લાગુ કરવાની જોગવાઈઓને અત્યંત કઠોર બનાવવામાં આવી, જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ પણ સરકાર સરળતાથી નાગરિક અધિકારો છીનવી ન શકે. ઈન્દિરા ગાંધીએ ૧૯૮૦માં ફરી સત્તામાં વાપસી જરૂર કરી, પરંતુ કટોકટીનો તે અધ્યાય ભારતીય રાજકારણમાં સત્તા અને લોકશાહી વચ્ચેના સંતુલનનો કાયમી બોધપાઠ બની રહ્યો છે.
👉 આ સમાચાર વાચો: