News Continuous Bureau | Mumbai
USIran Article 5 Dispute
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલા અસ્થાયી સમજૂતી કરાર (Memorandum of Understanding MoU)નું Article 5 ફરી એકવાર વૈશ્વિક ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે. હોર્મુઝની ખાડી (Strait of Hormuz)માં વેપારી જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવર (Commercial Navigation) અંગે બંને દેશોની અલગઅલગ વ્યાખ્યાને કારણે તણાવ વધ્યો છે. બંને દેશોએ એકબીજા પર કરારના ભંગ (Violation)ના આરોપ લગાવ્યા છે, જેના કારણે મધ્ય પૂર્વ (Middle East)માં ફરીથી સૈન્ય તણાવ ઊભો થયો છે. હોર્મુઝની ખાડી વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હોવાથી સમગ્ર વિશ્વની નજર આ વિવાદ પર છે.
US-Iran Article 5 Dispute – શું છે Article 5 અને શા માટે ચર્ચામાં?
Article 5નો મુખ્ય હેતુ હોર્મુઝની ખાડીમાં વેપારી જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવર ફરી શરૂ કરવાનો છે. કરાર મુજબ ઈરાને નિશ્ચિત સમયગાળા સુધી વેપારી જહાજોને સુરક્ષિત માર્ગ (Safe Passage) આપવાનો હતો તેમજ ભવિષ્યમાં હોર્મુઝના સંચાલન (Administration) અંગે ઓમાન (Oman) સહિતના ખાડી દેશો સાથે ચર્ચા કરવાની હતી. જોકે અમેરિકા માને છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ (International Waterway)માં જહાજોને આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો મુજબ અવરજવર કરવાની સંપૂર્ણ છૂટ હોવી જોઈએ, જ્યારે ઈરાનનો દાવો છે કે તેના પ્રાદેશિક જળવિસ્તાર (Territorial Waters)માં અવરજવરનું સંચાલન કરવાનો અધિકાર તેને છે. આ જુદી-જુદી વ્યાખ્યાઓ જ વર્તમાન વિવાદનું મુખ્ય કારણ બની છે.
US-Iran Article 5 Dispute – હોર્મુઝની ખાડીનું વૈશ્વિક મહત્વ શું?
હોર્મુઝની ખાડી દુનિયાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાંથી એક છે. વૈશ્વિક કાચા તેલ (Crude Oil) અને પ્રવાહી કુદરતી ગેસ (Liquefied Natural Gas – LNG)ના આશરે 20 ટકા જથ્થાનો પરિવહન આ જ માર્ગેથી થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, ઇરાક, કુવૈત, કતાર અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (United Arab Emirates – UAE) જેવા દેશોનું મોટાભાગનું તેલ નિકાસ (Oil Export) પણ આ માર્ગથી જ થાય છે. જો અહીં અવરજવરમાં વિક્ષેપ આવે તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવ, શિપિંગ (Shipping) ખર્ચ અને વીમા (Insurance) પ્રીમિયમમાં વધારો થઈ શકે છે. આ કારણસર અમેરિકા, યુરોપ અને ખાડી દેશો માટે હોર્મુઝની સુરક્ષા વ્યૂહાત્મક (Strategic) રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
US-Iran Article 5 Dispute – હાલના વિવાદનું કારણ શું છે?
તાજેતરના તણાવ બાદ બંને દેશોએ એકબીજા પર કરારના ભંગના આરોપ લગાવ્યા છે. અમેરિકા દાવો કરે છે કે ઈરાને હોર્મુઝની ખાડીમાં કેટલાક વેપારી જહાજોની અવરજવરમાં અવરોધ ઊભા કર્યા છે, જ્યારે ઈરાન આ આરોપોને નકારીને કહે છે કે તેણે માત્ર પોતાની સુરક્ષા (Security) સંબંધિત નિયમોનું પાલન કર્યું છે. બંને દેશો વચ્ચે વધતા આરોપ-પ્રત્યારોપને કારણે મધ્ય પૂર્વમાં ફરી એકવાર સૈન્ય ગતિવિધિઓ (Military Activities) વધી છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય પરિસ્થિતિ પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યો છે.
US-Iran Article 5 Dispute – અમેરિકાની ચિંતા અને ઈરાનનો પક્ષ શું છે?
અમેરિકાનું કહેવું છે કે હોર્મુઝની ખાડીમાં તમામ દેશોના વેપારી જહાજોને કોઈપણ પ્રકારના અવરોધ વિના અવરજવર કરવાની છૂટ મળવી જોઈએ. અમેરિકા આ માર્ગને આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ (International Waterway) ગણાવે છે અને તેનું માનવું છે કે વૈશ્વિક વેપારને અસર પહોંચાડે તેવી કોઈપણ કાર્યવાહી સ્વીકાર્ય નથી. બીજી તરફ ઈરાન દાવો કરે છે કે તેની સમુદ્રી સરહદ (Maritime Boundary) અને પ્રાદેશિક જળવિસ્તાર (Territorial Waters)ની સુરક્ષા તેની જવાબદારી છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા (National Security)ને ધ્યાનમાં રાખીને કેટલીક પરિસ્થિતિમાં તપાસ (Inspection) અથવા નિયંત્રણ (Control) જરૂરી બની શકે છે. આ જ મુદ્દે બંને દેશો વચ્ચે મતભેદ વધુ ઘેરો બન્યો છે.
US-Iran Article 5 Dispute – વિશ્વ અર્થતંત્ર પર શું પડી શકે અસર?
જો હોર્મુઝની ખાડીમાં તણાવ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે અથવા વેપારી જહાજોની અવરજવર પ્રભાવિત થાય તો તેની સીધી અસર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર (Global Economy) પર પડી શકે છે. કાચા તેલ (Crude Oil) અને કુદરતી ગેસ (Natural Gas)ના પુરવઠામાં વિલંબ થવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ વધી શકે છે, જેના કારણે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં વધારો થવાની શક્યતા રહે છે. સાથે જ શિપિંગ (Shipping), લોજિસ્ટિક્સ (Logistics) અને વીમા (Insurance) ક્ષેત્રનો ખર્ચ પણ વધી શકે છે. નિષ્ણાતોના મતે આ સ્થિતિ લાંબી ચાલે તો ભારત સહિત અનેક તેલ આયાત (Oil Import) કરતા દેશોની અર્થવ્યવસ્થા, મોંઘવારી (Inflation) અને ઉદ્યોગો પર પણ તેની અસર જોવા મળી શકે છે. તેથી વિશ્વના મોટા દેશો રાજદ્વારી (Diplomatic) પ્રયાસો દ્વારા આ વિવાદનો શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
👉 આ સમાચાર વાચો:
PM Modi’s Respect for Armed Forces સેશેલ્સના રાષ્ટ્રીય દિવસ પર ભારતીય દળના માર્ચિંગ વખતે સન્માનમાં ઊભા રહ્યા વડાપ્રધાન મોદી
