News Continuous Bureau | Mumbai
The Incredible Journey of the Bicycle આજના આધુનિક યુગમાં ભલે આપણી પાસે મોંઘીદાટ ગાડીઓ, સુપરબાઈક્સ અને હાઈસ્પીડ મેટ્રો ટ્રેન જેવા પરિવહનના સાધનો ઉપલબ્ધ હોય, પરંતુ ‘સાયકલ’નું સ્થાન આજે પણ દરેકના દિલમાં અનોખું છે. બાળપણમાં સાયકલ શીખતી વખતે પડવું, વાગવું અને ગણતરીના દિવસોમાં બે પૈડાં પર બેલેન્સ રાખતા શીખી જવું એ આપણા બધાની સોનેરી યાદોનો એક ભાગ છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે દુનિયાને પ્રદૂષણ મુક્ત રાખવામાં અને સ્વાસ્થ્ય સુધારવામાં મદદ કરતી આ નાનકડી સાયકલની શોધ ક્યારે, ક્યાં અને કેવી રીતે થઈ હતી? સાયકલની સફરનો ઈતિહાસ આશરે ૨૦૦ વર્ષ કરતાં પણ વધુ જૂનો અને અત્યંત રસપ્રદ છે, જે વૈજ્ઞાનિક ઇનોવેશનની એક અદભુત મિસાલ છે.
The Incredible Journey of the Bicycle: જવાળામુખીના વિસ્ફોટ અને ઘોડાઓની અછતને કારણે થઈ પ્રથમ શોધ
સાયકલની શોધ પાછળ એક મોટી કુદરતી આપત્તિ જવાબદાર હતી. વર્ષ ૧૮૧૫માં ઇન્ડોનેશિયામાં ‘માઉન્ટ ટેમ્બોરા’ જ્વાળામુખીનો પ્રચંડ વિસ્ફોટ થયો હતો, જેના કારણે સમગ્ર વિશ્વના વાતાવરણ પર અસર થઈ હતી અને પાક નિષ્ફળ ગયો હતો. અનાજની અછતને કારણે તે જમાનામાં પરિવહન માટે વપરાતા હજારો ઘોડાઓ ભૂખમરાથી મૃત્યુ પામ્યા હતા. આ સમસ્યાના ઉકેલ તરીકે વર્ષ ૧૮૧૭માં જર્મનીના એક સરકારી અધિકારી બેરોન કાર્લ વોન ડ્રેઈસે (Baron Karl von Drais) ઘોડા વગર ચાલી શકે તેવું એક મશીન બનાવ્યું જેને ‘ડ્રેઈસિઅન’ (Draisienne) અથવા ‘લોફમાશીન’ (Laufmaschine) કહેવામાં આવ્યું. આ સાયકલ સંપૂર્ણપણે લાકડાની બનેલી હતી અને તેમાં કોઈ પેડલ કે ચેઈન નહોતી; માણસે તેના પર બેસીને પગથી જમીનને પાછળ ધકેલીને આગળ વધવું પડતું હતું.
The Incredible Journey of the Bicycle:પેડલની શોધથી લઈને ‘પેની-ફારિંગ’ અને સેફ્ટી સાયકલ સુધીની ઉત્ક્રાંતિ
લાકડાના આ મોડેલ બાદ વર્ષ ૧૮૬૦ના દાયકામાં ફ્રાન્સના પિયર મિચોક્સ (Pierre Michaux) અને પિયર લાલેમેન્ટે સાયકલના આગળના વ્હીલ સાથે પેડલ જોડ્યા, જેને ‘વેલોસિપેડ’ (Velocipede) નામ આપવામાં આવ્યું. જોકે, તેના લોખંડના પૈડાં અને નબળી ડિઝાઇનને કારણે રસ્તા પર ખૂબ જ ઝટકા લાગતા હતા, તેથી લોકો તેને ‘બોનશેકર’ (હાડકાં હલાવી નાખનાર) પણ કહેતા હતા. ત્યારબાદ ૧૮૭૦ના દાયકામાં બજારમાં ‘પેની-ફારિંગ’ (Penny-farthing) સાયકલ આવી, જેમાં આગળનું વ્હીલ ખૂબ જ મોટું અને પાછળનું વ્હીલ એકદમ નાનું હતું. આ સાયકલ ઝડપી તો હતી પણ તેના પરથી પડી જવાનું જોખમ બહુ વધારે હતું. આખરે ૧૮૮૫માં જોન કેમ્પ સ્ટારલીએ ‘સેફ્ટી સાયકલ’ (Safety Bicycle) બનાવી, જેમાં બંને વ્હીલ સરખા કદના હતા અને પાછળના વ્હીલ સાથે ચેઈન ડ્રાઈવ જોડવામાં આવી હતી. આ ડિઝાઇન જ આધુનિક સાયકલનો પાયો બની.
The Incredible Journey of the Bicycle: ભારતમાં સાયકલનો સુવર્ણ યુગ અને વર્તમાન સમયમાં તેનું પુનરાગમન
ભારતમાં સાયકલનો ઇતિહાસ પણ ખૂબ જ ભવ્ય રહ્યો છે. બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ભારતમાં સાયકલ આવી હતી અને ૧૯મી સદીના મધ્યભાગમાં તે પ્રતિષ્ઠા અને અમીરીનું પ્રતીક ગણાતી હતી. આઝાદી બાદ ભારત સરકારે સાયકલના સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપ્યું અને ‘એટલાસ’, ‘હીરો’ અને ‘હર્ક્યુલસ’ જેવી સ્વદેશી બ્રાન્ડ્સ ઘર-ઘર સુધી પહોંચી ગઈ. દૂધવાળા, ટપાલી અને મધ્યમ વર્ગના નોકરીયાત લોકો માટે સાયકલ જીવાદોરી સમાન બની ગઈ હતી. આજે, ૨૧મી સદીમાં ભલે મોટરથી ચાલતા વાહનો વધી ગયા હોય, પરંતુ ફિટનેસ પ્રત્યે જાગૃતિ, સાયકલિંગ ક્લબ કલ્ચર અને પર્યાવરણને બચાવવા (ગ્રીન એનર્જી) માટે સમગ્ર વિશ્વમાં દર વર્ષે ૩ જૂના રોજ ‘વર્લ્ડ બાયસિકલ ડે’ ઉજવવામાં આવે છે અને સાયકલ એક નવા સ્પોર્ટી લુક સાથે ફરી ટ્રેન્ડમાં આવી ગઈ છે.
