Archaeological Survey of India ASI – તાજમહેલ (Taj Mahal)ને લઈને વર્ષોથી ‘તેજો મહાલય’ (Tejo Mahalaya) હોવાનો દાવો ચર્ચામાં રહે છે. જોકે આવા દાવાઓની સત્યતા નક્કી કરવાનું કામ ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (Archaeological Survey of India-ASI) વૈજ્ઞાનિક પુરાવા, ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો, શિલાલેખો (Inscriptions), સ્થાપત્ય શૈલી (Architecture) અને પુરાતત્વીય અભ્યાસના આધારે કરે છે. કોઈ પણ પ્રાચીન ઇમારત વિશે માત્ર લોકપ્રચલિત માન્યતા કે દાવાથી નહીં પરંતુ પુરાવાના આધારે નિર્ણય લેવામાં આવે છે.
Archaeological Survey of India ASI – ASI પ્રાચીન ઇમારતોની તપાસ કેવી રીતે કરે છે?
ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (Archaeological Survey of India-ASI) દેશના ઐતિહાસિક સ્મારકોનું સંરક્ષણ અને સંશોધન કરતી સરકારી સંસ્થા છે. કોઈ પણ ઇમારતનો મૂળ ઇતિહાસ જાણવા માટે ASI સૌથી પહેલાં ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો (Historical Records), રાજકીય નોંધપોથી, પ્રવાસીઓના વર્ણનો, શિલાલેખો (Inscriptions), તામ્રપત્રો (Copper Plates) અને તે સમયના સાહિત્યનો અભ્યાસ કરે છે. ત્યારબાદ ઇમારતની સ્થાપત્ય શૈલી, બાંધકામની પદ્ધતિ અને વપરાયેલી સામગ્રીનું વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે.
Archaeological Survey of India ASI – વૈજ્ઞાનિક તપાસથી મળે છે મહત્વના પુરાવા
ASI અને સંશોધકો કાર્બન ડેટિંગ (Carbon Dating), થર્મોલ્યુમિનેસન્સ ટેસ્ટ (Thermoluminescence Test), ગ્રાઉન્ડ પેનેટ્રેટિંગ રડાર (Ground Penetrating Radar-GPR), 3D સ્કેનિંગ (3D Scanning), માટી અને પથ્થરોના રસાયણિક વિશ્લેષણ (Chemical Analysis) જેવી આધુનિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે. આ તપાસથી ઇમારતના બાંધકામનો સમય, તેમાં થયેલા ફેરફારો અને વિવિધ સમયગાળામાં થયેલા પુનઃનિર્માણ (Restoration) અંગે માહિતી મળે છે. ઘણી વખત ખોદકામ (Excavation) દરમિયાન મળેલી વસ્તુઓ પણ ઇતિહાસને સમજવામાં મદદરૂપ બને છે.
Archaeological Survey of India ASI – તાજમહેલ અને તેજો મહાલય વિવાદ શું છે?
કેટલાક લોકો દાવો કરે છે કે તાજમહેલ પહેલાં ભગવાન શિવનું મંદિર ‘તેજો મહાલય’ હતું અને બાદમાં તેનું રૂપાંતર કરવામાં આવ્યું હતું. જોકે ASIએ અત્યાર સુધી આવા દાવાને સમર્થન આપતો કોઈ પ્રમાણભૂત પુરાતત્વીય અથવા ઐતિહાસિક પુરાવો રજૂ કર્યો નથી. મોટાભાગના ઇતિહાસકારોના મતે મુગલ બાદશાહ શાહજહાં (Shah Jahan)એ પોતાની પત્ની મુમતાઝ મહલ (Mumtaz Mahal)ની યાદમાં 17મી સદીમાં તાજમહેલનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. આ દૃષ્ટિકોણને સમર્થન આપતા અનેક સમકાલીન ફારસી (Persian) દસ્તાવેજો, શિલાલેખો અને વિદેશી પ્રવાસીઓના વર્ણનો ઉપલબ્ધ છે.
Archaeological Survey of India ASI – કોર્ટ અને ASIનું વલણ શું રહ્યું છે?
તાજમહેલને લઈને વિવિધ અદાલતો (Courts)માં અનેક અરજીઓ દાખલ થઈ છે, જેમાં કેટલીકમાં બંધ રૂમો ખોલવાની અથવા નવા સર્વેની માંગ કરવામાં આવી હતી. જોકે વિવિધ પ્રસંગોએ અદાલતોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર અનુમાન કે લોકપ્રચલિત દાવાઓના આધારે ઐતિહાસિક તથ્યો બદલી શકાય નહીં. ASI પણ પોતાના તમામ નિષ્કર્ષ પુરાતત્વીય પુરાવા અને વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસના આધારે રજૂ કરે છે.
Archaeological Survey of India ASI – ઇતિહાસમાં પુરાવાનું મહત્વ સૌથી વધુ
ઇતિહાસના અભ્યાસમાં દાવા, માન્યતાઓ અને લોકકથાઓ કરતાં પુરાવાને સૌથી વધુ મહત્વ આપવામાં આવે છે. કોઈ પણ પ્રાચીન ઇમારતની અસલિયત નક્કી કરવા માટે ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો, પુરાતત્વીય શોધ, વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણો અને નિષ્ણાતોના સંશોધનનો સંયુક્ત અભ્યાસ કરવામાં આવે છે. તેથી તાજમહેલ હોય કે અન્ય કોઈ ઐતિહાસિક સ્મારક, તેની ઓળખ અને ઇતિહાસ અંગેનો નિષ્કર્ષ ઉપલબ્ધ પુરાવા અને વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાના આધારે જ સ્વીકારવામાં આવે છે.
