News Continuous Bureau | Mumbai
મહર્ષિ પણિનીએ સંસ્કૃત ભાષાના સૌથી મોટા વ્યાકરણકાર રહ્યા છે.
તેમના વ્યાકરણના પુસ્તકનું નામ ‘અષ્ટાધ્યાયી’ છે, જેમાં આઠ અધ્યાય અને લગભગ ચાર હજાર સૂત્રો છે. સંસ્કૃત ભાષાને વ્યાકરણનું સ્વરૂપ આપવામાં પાણિનીનું યોગદાન અનુપમ માનવામાં આવે છે.
‘અષ્ટાધ્યાયી’ એ માત્ર વ્યાકરણનું પુસ્તક નથી. તેમાં તત્કાલીન ભારતીય સમાજનું સંપૂર્ણ ચિત્ર જોવા મળે છે. તે સમયના ભૂગોળ, સામાજિક, આર્થિક, શિક્ષણ અને રાજકીય જીવન, દાર્શનિક વિચારસરણી, ખોરાકની આદતો, રહેણીકરણી વગેરેના સંદર્ભો વિવિધ સ્થળોએ અંકિત છે.
તેમણે વ્યાકરણનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો. આચાર્ય પાણિની પહેલાં, શબ્દભંડોળના અનેક ગુરુઓ હતા. જેમના ગ્રંથો વાંચ્યા પછી તેમણે આ ગ્રંથોમાં પરસ્પર મતભેદો જોયા . ત્યારબાદ પાણિનીને વિચાર આવ્યો કે તેમણે વ્યાકરણને વ્યવસ્થિત કરવું જોઈએ.
આ માટે આચાર્ય પાણીનીએ સૌ પ્રથમ, વૈદિક સંહિતાઓ, શાખાઓ, બ્રાહ્મણો, આરણ્યક, ઉપનિષદો વગેરેના વિસ્તરણમાં, તેમણે ‘અષ્ટાધ્યાયી’માં ઉપયોગમાં લીધેલા સાહિત્યમાંથી પોતાના માટે શબ્દો લીધા.
પાણિનીના સૂત્રોની શૈલી ખૂબ જ સંક્ષિપ્ત છે. આચાર્ય પાણિનીના સમયે શ્રૌત સૂત્ર, ધર્મસૂત્ર, ગૃહસ્થ સૂત્ર, પ્રતિશાખ્ય સૂત્રો પણ પ્રચલિત હતા. પણ પાણિનીના સૂત્રોની સુંદરતા બીજે ક્યાંય જોવા મળતી નથી. તેથી જ પાણિનીનાં સૂત્રોને પ્રતિષ્ઠાન સૂત્ર કહેવામાં આવે છે. પાણિનીનું વ્યાકરણ એ વિશ્વની પ્રથમ ઔપચારિક પદ્ધતિ છે.
