News Continuous Bureau | Mumbai

 Alibaug History: હાલમાં ચૂંટણીના પગલે શહેરોના નામ બદલવાની લહેર ચાલી રહી છે. ઉસ્માનાબાદ, ઔરંગાબાદ બાદ હવે અલીબાગનું પણ નામ બદલવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે. વિધાનસભાના અધ્યક્ષ રાહુલ નાર્વેકરે મુખ્યમંત્રી એકનાથ શિંદેને પત્ર લખીને અલીબાગનું નામ બદલીને ‘માયનાક નગરી’ કરવાની માંગ કરી છે. માયનાક ભંડારીએ સ્વરાજ્યના સંરક્ષણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. મરાઠા નૌકાદળના ઈતિહાસમાં તેમનું મહત્વ અનન્ય હતું. જેથી અલીબાગનું નામ બદલીને આ શહેરને તેનું નામ આપવાની માંગ ઉઠી છે. જોકે અલીબાગમાંથી જ આ માંગનો વિરોધ થઈ રહ્યો છે. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં અલીબાગ નામ કેવી રીતે આવ્યું? અને આ અલી કોણ હતો? અને તેના સમુદાય અને અલીબાગ વચ્ચેનો ચોક્કસ સંબંધ જાણવો મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

અલીબાગ કોંકણ કિનારે આવેલું મહત્વનું શહેર છે. અલીબાગ ઉત્તરમાં સમુદ્ર, શહેરની દક્ષિણે કુંડલિકા નદી અને રોહા અને પૂર્વમાં અંબા નદી અને નાગોથાણા ગામથી ઘેરાયેલું છે. મુંબઈની નજીકનું સ્થળ હોવાને કારણે અલીબાગ પ્રવાસીઓ માટે ખાસ આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. આ ઉપરાંત અલીબાગ કિનારે અમીરોના બંગલા પણ આવેલા છે. તેમાં ઘણી સેલિબ્રિટી પણ સામેલ છે. અલીબાગમાં રેવદંડા, ચૌલ, નાગાંવ, અક્ષી, વરસોલી, થલ, નવગાંવ, કિહિમ અને આવાસ ગામોનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ સામૂહિક રીતે ‘અષ્ટગરા’ (આઠ ગામ) તરીકે ઓળખાતા હતા. અલીબાગમાં પ્રાચીન કાળથી હિન્દુઓ, મુસ્લિમો, પોર્ટુગીઝ-ખ્રિસ્તીઓ, બેને ઈઝરાયેલ યહૂદીઓ અને પારસીઓ જેવા અનેક સમુદાયો વસે છે.

અલીબાગ નામનો ઐતિહાસિક સંદર્ભ છે. ‘અલી’ એક વ્યક્તિનું નામ છે અને બાગ એટલે બગીચો. તેનો અર્થ ‘અલીનો બગીચો’ થાય છે. તેનું નામ અલી/એલી નામના શ્રીમંત બેને ઇઝરાયલીના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું હોવાનું કહેવાય છે. તેમણે આ વિસ્તારમાં ઘણા કૂવા ખોદ્યા અને બગીચા ઉભા કર્યા. એક જૂના કોલાબા ગેઝેટિયરમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે ‘અલી બાગ, એટલે કે અલીનો બગીચો, તેનું નામ અલી નામના એક શ્રીમંત મુસ્લિમના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું હોવાનું કહેવાય છે, જે લગભગ 300 વર્ષ પહેલાં ગુજરી ગયા હતા અને જેમણે ઘણા કૂવા ખોદ્યા હતા અને બગીચાઓ બનાવ્યા હતા. આથી ઘણીવાર એવું માનવામાં આવે છે કે અલી મુસ્લિમ હતો. કોલાબા ડિસ્ટ્રિક્ટ ગેઝેટિયર 1883માં પ્રકાશિત થયું હતું. મધ્યયુગીન સમયગાળા દરમિયાન, એબિસિનિયનોએ આ વિસ્તારમાં પ્રભુત્વ જમાવ્યું હતું. એટલે અલીબાગના અલીને મુસ્લિમ માનવામાં આવતો હતો. જો કે, નવા સંશોધન મુજબ, અલી મુસ્લિમ નથી, પરંતુ બેને ઇઝરાયલી છે.

 અલી એ મૂળ શબ્દ એલીનો અપભ્રંશ છે…

અલી એ મૂળ શબ્દ એલીનો અપભ્રંશ છે. એલી એલીશા અથવા એલિઝા/એલિજાહનું ટૂંકું સ્વરૂપ હોવાનું માનવામાં આવે છે. એલી કેરી અને નાળિયેરના બગીચા સાથે શહેરના સૌથી ધનાઢ્ય માણસોમાંના એક તરીકે પ્રતિષ્ઠિત હતા, તેથી લોકપ્રિય દંતકથા છે કે આ વિસ્તારનું નામ એલીનો ગાર્ડન રાખવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ એલી અને તેના બગીચા અને આ સ્થળ વચ્ચેના જોડાણને સમજવા માટે, વ્યક્તિએ ઇતિહાસમાં તપાસ કરવી પડશે. અલીબાગ અને તેની આસપાસના ગામો બેને ઇઝરાયેલ દ્વારા ઓછામાં ઓછા 2,250 વર્ષથી વધુ સમયથી વસવાટ કરે છે. તેથી આ ભાગ અને બેને ઇઝરાયેલ વચ્ચે ઐતિહાસિક જોડાણ છે. શહેરના ઇઝરાયેલ અલી વિભાગમાં એક સિનેગોગ છે. આ સિનાગોગ 1848માં બનાવવામાં આવ્યું હતું. સ્થાનિક લોકો આ વિસ્તારને મરાઠીમાં એલીનો બાગ કહેતા હતા.

આ સમાચાર પણ વાંચો : લોકસભા ચૂંટણી ની જાહેરાત પછી EC ના આ પોર્ટલ પર મળી 73,000થી વધુ અરજીઓ; 44,600થી વધુ વિનંતીઓ મંજૂર કરવામાં આવી..

લોકપ્રિય માન્યતા મુજબ, પ્રોફેટ એલિજાહ ભારતમાં આવ્યા, તેમના પગના નિશાન અલીબાગ નજીક એક ખડક પર જોવા મળે છે, જેને મરાઠીમાં ઈલિયાહુ હનાબીઝ ટૉપ (એલિજાહ રોક) કહે છે. વાર્તા અનુસાર, બેને ઇઝરાયેલને પ્રોફેટ એલિજાહ દેખાયા હતા અને વચન આપ્યું હતું કે તેમના વંશજો ફરી એકવાર ઇરેત્ઝ ઇઝરાયેલમાં સ્થાયી થશે અને ભારતીય સમાજનો એક ભાગ પણ રહેશે. બેને ઇઝરાયેલ સમુદાયમાં પ્રોફેટ એલિજાહનો આભાર માનવા અને ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા માટે મલિદાનું આયોજન કરવામાં આવે છે. બેને ઇઝરાયેલના મલિદા સમારોહને ઇલિયાહુ હનાવી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. બેને ઇઝરાયેલના જીવનમાં તે એક મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક વિધિ હતી. ભારતીય યહૂદી પરંપરા અનુસાર, ઈલિયાહુએ પોતાના રથમાં ભારતથી સ્વર્ગની યાત્રા કરી હતી. ઈલિયાહુને ઈઝરાયેલી સમુદાયનો રક્ષક માનવામાં આવે છે.

17મી સદીમાં, એરોન ચુર્રીકર નામના બેને ઈઝરાયેલીને મરાઠા નૌકાદળના નૌકાદળના નાયક અથવા કમાન્ડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. ઓગણીસમી સદીના અંતમાં તેમને ઇનામ જમીન મળી જે હજુ પણ તેમના વંશજો પાસે હતી. રેવ. જે. હેનરી લોર્ડના પુસ્તક ‘ધ યહૂદીઓ ઈન ઈન્ડિયા એન્ડ ધ ઈસ્ટ’માં લગભગ 1793 સુધી ફ્લીટના કમાન્ડરનું પદ ધરાવતા પરિવારનો સંદર્ભ છે. લગભગ 1831-32 ની વચ્ચે, મરાઠા સરકારે બેને ઇઝરાયેલ, એલોજી બિન મુસાજી, ઇઝરાયેલ, તેલી, ઝિરાટકરને આ જમીન આપી હતી.

બેને ઈઝરાયેલની વફાદારી અને સમર્પણનું બીજું ઉદાહરણ એ છે કે બેને ઈઝરાયેલ પરિવારે જંજીરાના એબિસીનિયન શાસકની સેવા કરી હતી. પરંતુ પાછળથી તે મરાઠાઓ સાથેના યુદ્ધમાં પકડાયો હતો. પરંતુ જ્યારે તેણે મરાઠા સમુદાયથી અંગ્રેજો તરફ દલ બદલવાનો ઇનકાર કર્યો ત્યારે તેની હત્યા કરવામાં આવી હતી. મરાઠા સેનાપતિ તેમની વફાદારીથી પ્રભાવિત થયા. તેણે એક જ પરિવારના અન્ય બે સભ્યો સેમ્યુઅલ (સામજી) અને અબ્રાહમ (અબાજી)ને મરાઠા નૌકાદળમાં કમાન્ડર તરીકે નિયુક્ત કર્યા. આ ઉપરાંત, અવચિતગઢ, સાગરગઢ અને કેટલાક અન્ય કિલ્લાઓ પર બેને ઇઝરાયેલની નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.

એકંદરે અલીબાગનો ઈતિહાસ બેને ઈઝરાયેલ વિના લખી શકાય તેમ નથી. એ વાતનું ધ્યાન રાખવું પણ જરૂરી છે કે નામ બદલવાની પ્રક્રિયામાં આપણે આપણી પોતાની સંસ્કૃતિના અભિન્ન તત્વોનો ઈતિહાસ તો ભૂંસી નથી રહ્યાને.